🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या त्यागाचे मर्म सांगतात. मनुष्य अनेकदा इंद्रियांच्या विषयांचा (जसे की संपत्ती, सुखसोयी) बाह्यतः त्याग करतो, पण त्याचे मन मात्र त्याच गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते. असा बाह्य त्याग फोल ठरतो. जोपर्यंत अंतःकरणात त्या विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपत नाही, तोपर्यंत तो खरा संन्यास नव्हे. खरी विरक्ती ही मनातून उगम पावली पाहिजे. जेव्हा बुद्धीला विषयांचे नश्वरत्व समजते, तेव्हाच अंतरी विरक्ती निर्माण होते आणि मगच बाह्य त्याग सार्थ ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासासाठी मोबाईल वापरणे बंद केले, पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमध्येच असेल, तर तो खरा त्याग नाही. जेव्हा त्याला अभ्यासाचे महत्त्व समजून मोबाईलची ओढ मनातूनच वाटणार नाही, तेव्हाच तो खरा संयम ठरेल.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप सांगत आहेत, जिथे बाह्य त्यागापेक्षा आंतरिक विरक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात अकर्म दिसते. याउलट, जो केवळ शरीर शांत ठेवून बसतो पण मनात वासना आणि विचारांचे चक्र चालू ठेवतो, त्याला अकर्मातही कर्मच घडत असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा बुद्धीमान आणि योगी होय. कर्माचा अहंकार सोडणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते केवळ आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म अनुभवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात वावरताना जे जे कर्म 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे 'प्रसंगें' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्माचा अर्थ असा की जे आपल्या अधिकारानुसार आणि धर्माप्रमाणे आपल्याला करणे प्राप्त आहे. असे कर्म निभ्रांतपणे (कोणतीही शंका न बाळगता) पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा, ते कर्तव्य भावनेने पूर्ण करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला कठीण विषयाचा अभ्यास करावा लागत असेल, तर तो कंटाळा न करता आपले 'विहित' कर्तव्य समजून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी अभ्यास करणे हे प्राप्त झालेले उचित कर्म आहे, ते टाळू नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्म आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.