🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, असा पुरुष इंद्रियांच्या द्वारे विषयांचा उपभोग घेतो, पण त्याला त्या विषयांची बाधा होत नाही. तो संसारात राहूनही संसारापासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे मासे किंवा इतर जलचर प्राणी पाण्यात सतत वावरत असूनही त्यांचे शरीर पाण्याने भिजत नाही, अगदी त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्या मोहात किंवा विकारात पडत नाही. त्याचे अंतःकरण सदैव शुद्ध आणि शांत राहते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुखसोयींचा वापर करतो, पण त्या गोष्टींचे व्यसन लागू न देणे म्हणजे अलिप्तता. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो कामापुरता वापरावा, त्यात तासनतास गुंतून स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना माऊली तो विषयांमध्ये राहूनही कसा अलिप्त असतो हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे विलक्षण स्वरूप स्पष्ट करतात. ही ओवी भगवद्गीतेच्या 'आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्' (२.२९) या श्लोकावर आधारित आहे. ते म्हणतात की, आत्मा हा आपला मूळ स्वभाव असूनही तो सहजासहजी लक्षात येत नाही. जेव्हा एखाद्या साधकाला गुरुकृपेने आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हा त्याला प्रचंड आश्चर्य वाटते. हे आश्चर्य अशासाठी की, जे तत्व इतके दिवस आपल्या अगदी जवळ होते, ते आपल्याला का उमजले नाही? आत्मज्ञान हे बुद्धीच्या पलीकडचे असल्याने तिथे केवळ विस्मय उरतो.

आपल्या स्वतःमध्ये असलेल्या सुप्त शक्तींची जेव्हा आपल्याला जाणीव होते, तेव्हा आपल्याला जसे नवल वाटते, तसेच आत्मज्ञानाचे आहे. दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवणे आणि स्वतःला ओळखण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी स्वतःला अभ्यासात कच्चा मानतो, पण योग्य मार्गदर्शनानंतर जेव्हा तो अव्वल येतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्याच बुद्धीचे नवल वाटते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेच्या २.२९ श्लोकावर भाष्य करताना आत्म्याचे गूढ आणि विस्मयकारक स्वरूप अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत दर्शनाचा उच्चांक मांडतात. जेव्हा एखादा साधक ज्ञानी होतो, तेव्हा त्याला यज्ञातील प्रत्येक घटक - पळी (अर्पण साधन), तूप (हवि), अग्नी आणि स्वतः यज्ञकर्ता - हे सर्व एकाच परब्रह्माची रूपे वाटतात. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि कर्ता यात भेद उरत नाही. सर्व काही ब्रह्ममय झाल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही, कारण तो कर्माच्या पलीकडे असलेल्या एकात्मतेचा अनुभव घेत असतो.

आपण जे काही काम करतो, ते ईश्वराची सेवा समजून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी करावा, कारण ज्ञान हे ब्रह्म आहे. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि मन शांत राहते.

प्रत्येक कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये ईश्वरी तत्त्व पाहण्याच्या दृष्टीचे वर्णन.