🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योग्याच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियविषयांचा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त अंतर्मुख करतो, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर होतो. 'आपणपां आपणुचि' याचा अर्थ असा की, तिथे दुसरा कोणताही विचार उरत नाही; केवळ स्वतःचे आत्मस्वरूप उरते. असा साधक बाह्य जगाचा विसर पाडून स्वतःच्या चैतन्यात एकरूप होऊन जातो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कामाच्या व्यापात खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ डोळे मिटून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, यामुळे मनःशांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूच्या गोंधळाकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म किंवा गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्माचे पालन करणे, हेच मनुष्याला खऱ्या आणि शाश्वत सुखाकडे घेऊन जाणारे वर्म आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म कौशल्याने आणि कर्तव्य भावनेने करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ आवडीचे विषय न वाचता सर्व विषयांचा (विहित अभ्यास) प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे. शॉर्टकट न शोधता कष्टाने अभ्यास करणे हेच भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे वर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या सुखाचे रहस्य सांगताना स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.