🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाच्या अलिप्ततेचे (Detachment) अत्यंत मार्मिक उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी अहोरात्र पाण्यातच राहतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते पाण्याने भिजून कुजत नाहीत, अगदी त्याचप्रमाणे ज्याचे ज्ञान स्थिर झाले आहे असा पुरुष संसारात सर्व व्यवहार करतो. तो लोकांशी बोलतो, कार्ये करतो, पण संसारातील माया, मोह, राग किंवा द्वेष त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत. त्याचे अंत:करण आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने तो जगाच्या द्वैतापासून मुक्त राहून संसारात वावरतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण कामात पूर्णपणे लक्ष द्यावे, पण त्या कामाच्या परिणामात किंवा फळात इतके अडकू नये की त्यामुळे आपल्याला मानसिक त्रास होईल. उदाहरणार्थ, ऑफिसमधील राजकारणात किंवा वादात राहूनही आपले मन शांत ठेवणे म्हणजे संसारात असूनही अलिप्त राहणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुष संसारात कसा वागतो आणि तो संसाराच्या मोहापासून कसा दूर राहतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाला आणि धर्माला मान्य असलेले जे 'उचित' कर्म आहे, तेच निष्ठेने पार पाडावे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य (सधर्म) करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट त्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच 'परम पुरुषार्थ' (मोक्ष) मिळवून देते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून अभ्यास करावा. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडतो, तेव्हा यश आपोआप मिळते.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आपले विहित कर्तव्य धर्मानुसार पार पाडण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.