🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची जाणीव करून देतात. ते स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा विचार जरी घटकाभर बाजूला ठेवला, तरी व्यावहारिक दृष्टिकोनातून स्वधर्माचे पालन करणे हेच श्रेष्ठ आहे. क्षत्रियासाठी धर्मयुद्ध हे स्वर्गाचे द्वार मानले जाते. आपल्या विहित कर्मापासून परावृत्त होणे हे अधर्म असून, स्वधर्मात राहूनच मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती शक्य आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की स्वधर्म हाच मनुष्याचा खरा आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण ज्या भूमिकेत आहोत (उदा. पालक, कर्मचारी, नागरिक), त्या भूमिकेतील कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडणे म्हणजे स्वधर्म पाळणे होय. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता आपले काम करत राहणे हाच खरा मार्ग आहे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या क्षत्रिय कर्तव्याची आणि स्वधर्माची आठवण करून देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य स्वतःला कर्ता मानून 'मी मारणारा आहे' असे म्हणतो, किंवा जो स्वतःला देह मानून 'मी मारला गेलो' असे समजतो, ते दोघेही भ्रमात आहेत. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. तो अविकारी आणि शाश्वत आहे. शरीराचा नाश झाला तरी आत्म्याचा नाश होत नाही, त्यामुळे मारणे किंवा मारले जाणे या क्रिया आत्म्याला लागू होत नाहीत. हे अज्ञान घालवण्यासाठी आत्मज्ञानाची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा आपण स्वतःला 'मी संपलो' असे मानतो. पण या ओवीवरून आपण हे शिकले पाहिजे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही संपत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले अस्तित्व संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे गुपित सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे ही एक विशेष कला किंवा युक्ती आहे. सामान्यतः लोकांना वाटते की कर्म सोडणे म्हणजे काम करणे थांबवणे, पण खरे ज्ञान हे आहे की कर्म करूनही त्यात न अडकणे (नैष्कर्म्य). ही युक्ती अत्यंत सूक्ष्म असून ती केवळ सद्गुरूंच्या कृपेने आणि त्यांच्या मार्गदर्शनानेच आत्मसात करता येते. कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा निरास करणे हे केवळ गुरुगम्य आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ विजयासाठी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून खेळावे, हे गुरूंच्या मार्गदर्शनाने शिकता येते.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे आणि ही युक्ती गुरूंकडून कशी शिकावी, याचे रहस्य ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.