←
रविवार, 25 ऑगस्ट 2019
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 365

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांसी अजिंक्यु । जयाचा हातु न लगे विषयविषु । तोचि पूर्णु ॥ ३६५ ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who is unconquerable by the senses, and who is not touched by the poison of sense-objects; he is perfect."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthiraprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
अजिंक्यु Adjective
Ajinkyu
ज्याला जिंकता येत नाही असा / विजेता
Unconquerable / Victorious
विषयविषु Noun
Vishayavishu
सांसारिक विषयांचे विष
Poison of sense objects
पूर्णु Adjective
Purnu
परिपूर्ण / सिद्ध
Complete / Perfected
इंद्रियांसी Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses

💡 अर्थ

म्हणून तोच खरा स्थिर बुद्धीचा माणूस आहे, ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण विजय मिळवला आहे आणि ज्याला विषयांच्या (मोहाच्या) विषाची बाधा होत नाही. तोच पूर्ण पुरुष आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील भोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) हे विषासारखे घातक असतात. जो या विषयांच्या आहारी जात नाही आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच जीवनात पूर्णत्व प्राप्त करतो. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला सोशल मीडिया, जंक फूड किंवा इतर व्यसनांचे आकर्षण वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणारा विद्यार्थी या तत्त्वाचे पालन करतो.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 150

म्हणोनि तूं अर्जुना | या सकळां लोकां लागुनी | मार्ग हाचि जाणा | आचरावा ||

"Therefore, O Arjuna, for the sake of all these people, know this path and practice it."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
सकळां Adjective
Sakalan
सर्व
All
लोकां Noun
Lokan
लोक
People
मार्ग Noun
Marg
रस्ता किंवा पद्धत
Path or Method
आचरावा Verb
Acharava
आचरण करावे
Should practice
जाणा Verb
Jana
समजून घेणे
To know/understand

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू या सर्व लोकांसाठी हाच मार्ग योग्य आहे असे समजून त्याचे आचरण कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला लोकसंग्रहाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्ती जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण सामान्य जनता करत असते. जर अर्जुनासारख्या महापुरुषाने आपले कर्तव्य (युद्ध) सोडले, तर समाज गोंधळात पडेल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठीच नव्हे, तर समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि धर्माची मर्यादा राखण्यासाठी अर्जुनाने निष्काम कर्मयोगाचे आचरण करणे अनिवार्य आहे. हा मार्ग केवळ वैयक्तिक प्रगतीचा नसून सामाजिक कल्याणाचा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या कृतीचा इतरांवर प्रभाव पडतो, हे लक्षात घेऊन आपण नेहमी जबाबदारीने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या कार्यालयाचा प्रमुख वेळेवर येत असेल, तर कर्मचारीही त्याचे अनुकरण करून वक्तशीरपणा पाळतात.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 19

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥

जेथ संन्यासु आणि योगु । हा एकचि कीं पां विभागु । ऐसा पाहावा प्रसंगु । पुससी जरी ॥

"Where Sanyasa and Yoga are one or distinct, if you ask about that context, listen."

संन्यासु Noun
Sanyasu
कर्माचा त्याग
Renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग किंवा कृती
Path of action
एकचि Adjective
Ekachi
एकच
Only one
विभागु Noun
Vibhagu
वेगळे किंवा विभाग
Division or distinct
पुससी Verb
Pusasi
विचारत आहेस
You are asking
प्रसंगु Noun
Prasangu
विषय किंवा संदर्भ
Context or topic

💡 अर्थ

जर तुला संन्यास आणि योग हे एकच आहेत की वेगवेगळे, असा प्रश्न पडला असेल, तर त्या विषयाचा उलगडा आता ऐक.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायातील या १९ व्या ओवीत माउली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट करत आहेत. अर्जुन श्रीकृष्णाला विचारत आहे की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि कर्मात राहून अनासक्त राहणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत की भिन्न? ज्ञानेश्वर महाराज येथे विषयाची मांडणी करताना सांगतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. या ओवीद्वारे ते अर्जुनाला सखोल आध्यात्मिक चर्चेसाठी तयार करत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन भिन्न मार्ग दिसतात, तेव्हा गोंधळून न जाता हे लक्षात घ्यावे की ध्येय एकच असेल तर पद्धती भिन्न असू शकतात. उदाहरणार्थ, एखादे काम पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मचारी वेगवेगळ्या पद्धती वापरू शकतात, पण दोघांचे उद्दिष्ट कंपनीचा फायदा हेच असते.

📌 संदर्भ

अर्जुन संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता, याबद्दल श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा