🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात दाट ढग जमा झाले की प्रखर सूर्यही दिसेनासा होतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे शौर्य आणि विवेक मोहाच्या ढगांखाली झाकले गेले आहे. अर्जुन हा मुळात ज्ञानी आणि वीर आहे, परंतु युद्धाच्या प्रसंगी निर्माण झालेल्या 'स्वकीय' प्रेमामुळे (मोह) त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट झाली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या आहारी जाऊन चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आल्यावर निराश होणे म्हणजे आपल्या आत्मविश्वासावर मोहाचे ढग येण्यासारखे आहे.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा निष्काम कर्मयोगाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या परिणामावर किंवा फळावर नाही. कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत अडकल्यास कर्माची गुणवत्ता खालावते. म्हणून, फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करावे. त्याचबरोबर, फळाची अपेक्षा नाही म्हणून चुकीचे मार्ग (कुकर्म) चोखाळणे किंवा आळस करणे हे देखील चुकीचे आहे. शुद्ध हेतूने केलेले कर्मच मोक्षदायक ठरते.

एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' या विचारापेक्षा 'आपण आपला सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजेच निष्काम कर्म होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आशा न धरता कर्तव्य कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत.