🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांना आवरत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या जाळ्यात अडकतो. हे विषय सुरुवातीला गोड वाटले तरी ते विषासारखे असतात. ज्याप्रमाणे विष माणसाचा प्राण घेते, त्याचप्रमाणे हे विषय माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जो इंद्रियांवर ताबा मिळवत नाही, त्याचे आध्यात्मिक धन लुटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जसे अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण (विषय) टाळले नाही, तर विद्यार्थ्याचा वेळ आणि एकाग्रता वाया जाते, तसेच आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला पाहिजे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांवर ताबा न ठेवल्यास काय परिणाम होतात, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाची स्थिती स्पष्ट करतात. जो मनुष्य आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतो, तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. अशा स्थितीत त्याच्यासाठी 'मी' आणि 'जग' हा भेद संपतो. ज्याला स्वतःबाहेर काहीही मिळवायचे उरले नाही, त्याला कोणतेही कर्म करण्याचे बंधन राहत नाही. तो कर्माच्या पलीकडे गेलेला असतो आणि त्याचे जीवन सहज स्फूर्तीने चालते.

जेव्हा आपण एखादे काम केवळ आनंदासाठी करतो आणि त्यातून काही मिळवण्याची हाव नसते, तेव्हा ते काम ओझे वाटत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा कलाकार जेव्हा आपल्या कलेत हरवून जातो, तेव्हा त्याला वेळेचे किंवा कष्टाचे भान राहत नाही, तेच त्याचे आत्मसुख असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीबद्दल सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जिला आता कर्माचे बंधन उरलेले नाही.