🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देहाभिमान सोडलेल्या पुरुषाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उंच कड्यावरून खाली झोकून देतो, तेव्हा तो 'मी पडलो' या देहभावाच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञानामुळे 'मी म्हणजे हे शरीर' हा भ्रम (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागला आहे, तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून आणि सुख-दुःखाच्या बंधनातून मुक्त होतो. हा देहाभिमानच सर्व दुःखाचे मूळ आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत यश मिळाल्यावर 'मी खूप हुशार आहे' असे म्हणण्याऐवजी 'माझ्या मेहनतीला सर्वांचे सहकार्य लाभले' अशी नम्रता बाळगणे म्हणजे देहाभिमान कमी करणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाची नश्वरता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज देहाभिमान त्यागलेल्या व्यक्तीची अवस्था कशी असते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी अध:पाताची सुरुवात ही इंद्रियविषयांच्या विचारातून होते. जेव्हा मन सतत भौतिक सुखांचा किंवा विषयांचा विचार करते, तेव्हा त्यातून आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे क्रोध, मोह आणि बुद्धीचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून साधकाने किंवा सामान्य माणसानेही जर स्वतःचे कल्याण साधायचे असेल, तर मनाला या विषयांच्या चिंतनापासून दूर ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे उगमस्थान आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या वाईट सवयीचे (उदा. मोबाईलचे व्यसन) सतत विचार येत असतील, तर ते विचारच आपल्याला कृतीकडे नेतात. अशा वेळी मनाला जाणीवपूर्वक दुसऱ्या चांगल्या कामात गुंतवणे म्हणजे 'मन आवरणे' होय.

इंद्रियविषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो, हे सांगताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा दोन्ही सैन्यांनी शंखनाद केला आणि रणवाद्ये वाजली, तेव्हा निर्माण झालेला आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने संपूर्ण सृष्टी हादरली. कवीने येथे अतिशयोक्ती अलंकाराचा वापर करून युद्धाची भीषणता आणि त्या आवाजाची तीव्रता स्पष्ट केली आहे. हा आवाज केवळ पृथ्वीवरच मर्यादित नव्हता, तर त्याने देवांचे निवासस्थान असलेला कैलास आणि ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक यांनाही विचलित केले. हे वर्णन युद्धाच्या जागतिक आणि आध्यात्मिक परिणामांची जाणीव करून देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात खूप मोठे संकट किंवा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या परिस्थितीचा प्रभाव आपल्या मनावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर कसा होतो, हे यावरून समजते. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या सामाजिक बदलाच्या वेळी होणारी खळबळ ही या कोलाहलासारखी असते, ज्याचा परिणाम सर्व स्तरांवर होतो.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी शंख आणि रणवाद्यांच्या आवाजाने निर्माण झालेल्या भीषण परिस्थितीचे वर्णन.