🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी मन हे इंद्रियांच्या माध्यमातून बाह्य जगाशी जोडलेले असते. ही इंद्रिये म्हणजे जणू काही दरवाजेच आहेत, ज्यातून विषयांचे ज्ञान मनात प्रवेश करते. जेव्हा ही इंद्रिये बाह्य विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा मनात एक ओढ निर्माण होते. या ओढीलाच 'प्रवृत्ती' म्हणतात. जोपर्यंत ही प्रवृत्ती अनिर्बंध असते, तोपर्यंत मनुष्याला खरी शांती मिळत नाही. आत्मसंयम मिळवण्यासाठी या प्रवृत्तीवर विवेकाचा पहारा असणे आवश्यक आहे, हे माउली येथे सुचवत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि बाहेरून गाण्याचा आवाज येतो, तेव्हा आपले कान (इंद्रिय) त्या गाण्याकडे (विषय) ओढले जातात. हे ओळखून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

इंद्रिये आणि विषय यांच्यातील संबंध आणि त्यातून निर्माण होणारी प्रवृत्ती माउली येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत अर्जुन आपली अत्यंत व्याकुळ आणि संभ्रमावस्था व्यक्त करत आहे. तो म्हणतो की, युद्धभूमीवर आपल्याच नातेवाईकांना पाहून त्याच्या मनात जो मोह निर्माण झाला आहे, त्याने त्याच्या विवेकावर पडदा टाकला आहे. अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य (धर्म) आणि वैयक्तिक भावना यांत निवड करणे कठीण जात आहे. तो श्रीकृष्णाला शरण जाऊन विनंती करतो की, माझ्यासाठी जे खरोखर हिताचे आहे ते मला सांगा, कारण मी आता स्वतःचा निर्णय घेण्यास असमर्थ आहे.

जेव्हा जीवनात दोन कठीण पर्यायांपैकी एक निवडताना गोंधळ होतो, तेव्हा अहंकार बाजूला ठेवून आपल्या गुरूचा किंवा अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, करिअरच्या वळणावर निर्णय घेता येत नसेल तर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन गोंधळलेला आहे आणि तो श्रीकृष्णाला शिष्यभावाने मार्गदर्शन मागत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार असतात, त्यांच्या कृतींकडे सर्व समाज लक्ष देऊन पाहत असतो. अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी जे काही केले, तेच योग्य आहे असे मानून सामान्य जनता त्याचे अनुकरण करते. जर थोर व्यक्तींनी नीतिमत्तेचा मार्ग स्वीकारला, तर समाजही नीतिमान होतो. याउलट जर त्यांनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत सावधगिरीने आणि आदर्शवत ठेवले पाहिजे, कारण त्यांचे वागणे हेच समाजासाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे एकमेकांशी आदराने वागली, तर मुलेही तेच पाहून संस्कार शिकतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या शाळेचे मुख्याध्यापक स्वतः वेळेवर शाळेत आले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थीही वेळेचे पालन करू लागतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.