🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निस्वार्थ कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना मनाचा जो 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तेपणाचा भाव) किंवा 'मला काय मिळेल' ही फळाची अपेक्षा असते, तिला 'मनोधर्म' म्हटले आहे. हा मनोधर्म त्यागून जेव्हा आपण कर्म करतो, तेव्हाच ते कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे नेते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निस्वार्थपणे कर्तव्य बजावण्याचा आणि कर्मातील फळाची आशा सोडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे दिव्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सृष्टीतील प्रत्येक विहित कर्म हे परब्रह्मापासूनच निर्माण झाले आहे. वेदांची उत्पत्ती सुद्धा ईश्वरापासून झाली असून तेच वेद आपल्याला कर्माचे मार्गदर्शन करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती निस्वार्थ भावनेने आपले कर्तव्य पार पाडते, तेव्हा ते कर्म केवळ शारीरिक हालचाल न राहता प्रत्यक्ष ब्रह्मरूप होते. थोडक्यात, कर्म आणि ब्रह्म हे वेगळे नसून कर्माच्या माध्यमातूनच आपण ईश्वराशी जोडले जातो.

आपले दैनंदिन काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) करताना ते ओझे न मानता 'ही ईश्वराची सेवा आहे' या भावनेने करावे. उदाहरण: रस्ता साफ करणाऱ्या व्यक्तीने जर ते काम 'समाजाची सेवा' म्हणून केले, तर ते कर्म ब्रह्मरूप होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची उत्पत्ती आणि त्याचा परब्रह्माशी असलेला अतूट संबंध स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.