🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेली आणि वाढलेली जी कर्मे आहेत, ती ज्ञानाच्या प्रकाशात टिकू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक छोटासा ठिणगी त्याला राख करू शकते, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा उदय झाला की संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण या सर्व कर्मांचे बंधन नष्ट होते. ज्ञान हे कर्माच्या मुळावरच घाला घालते, कारण कर्म हे अज्ञानावर आधारित असते. जेव्हा 'मी देह आहे' हे अज्ञान जाते आणि 'मी आत्मा आहे' हे ज्ञान होते, तेव्हा कर्माची फळे चिकटत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण ज्ञान मिळते, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि चुकीच्या कृती थांबतात. उदाहरणार्थ, गणिताचे सूत्र समजले की कठीण वाटणारे गणित सोपे होते आणि भीती नष्ट होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य आणि त्याचे कर्मावर होणारे परिणाम समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.