🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले. त्याचे हृदय करुणेने आणि दुःखाने भरून आले. ज्या धनुष्याच्या जोरावर तो विजय मिळवणार होता, तेच 'गांडीव' धनुष्य त्याने खाली टाकले. ही अवस्था केवळ शारीरिक थकवा नसून ती एक खोल मानसिक द्वंद्व आणि वैराग्याची (विषादाची) सुरुवात आहे. अर्जुनाचा हा विषादच पुढे त्याला श्रीकृष्णाच्या उपदेशाकडे घेऊन जातो.

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा घाईने चुकीचा निर्णय घेण्यापेक्षा क्षणभर थांबून आपल्या भावना समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून न जाता, क्षणभर शांत होऊन विचार करणे.

आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले आहे आणि तो शस्त्रे त्यागून रथात बसला आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्तींनी किंवा नेत्यांनी आपली कर्तव्ये सोडली, तर सामान्य जनता गोंधळून जाईल. समाज नेहमी मोठ्या माणसांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असतो. जर अर्जुनासारख्या योद्ध्याने कर्म सोडले, तर समाजही आळशी किंवा कर्तव्यशून्य होईल. म्हणून जगाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी निष्काम कर्म करणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील वडीलधाऱ्या व्यक्तींनी किंवा कार्यालयातील प्रमुखांनी शिस्त पाळली पाहिजे, कारण त्यांचे पाहूनच मुले किंवा कर्मचारी शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी वेळेचे पालन केले, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, समाजात आदर्श निर्माण करण्यासाठी श्रेष्ठ व्यक्तीने आपली कर्तव्ये का पार पाडली पाहिजेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, त्याने रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे करावे. अर्जुनाला हे पाहायचे आहे की दुर्योधनाच्या बाजूने कोणते योद्धे लढायला आले आहेत. हे योद्धे केवळ सामान्य सैनिक नसून युद्धकलेत अत्यंत प्रवीण (अतिप्रवीण) आणि युद्धासाठी पूर्णपणे सज्ज (सन्नद्ध) आहेत. अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धाप्रति असलेल्या गांभीर्याला आणि शत्रूच्या शक्तीचे अचूक आकलन करण्याच्या इच्छेला दर्शवते. कोणत्याही संघर्षापूर्वी प्रतिस्पर्ध्याची क्षमता जाणून घेणे हा एक महत्त्वाचा रणनीतीचा भाग आहे.

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट पारख करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या महत्त्वाच्या परीक्षेला बसण्यापूर्वी मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पाहून परीक्षेच्या काठिण्य पातळीचा अंदाज घेणे.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी, अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे आणि त्यांच्या तयारीचे निरीक्षण करू शकेल.