🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. अशा या पावन भूमीवर युद्धाच्या उद्देशाने दोन्ही बाजूंची सैन्ये समोरासमोर उभी राहिली आहेत. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीच्या वातावरणाची आणि त्या ठिकाणच्या गांभीर्याची जाणीव करून देते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा आपल्यासमोर 'कुरुक्षेत्रा'सारखी परिस्थिती येते, जिथे आपल्याला योग्य आणि अयोग्य यातील निवड करायची असते. उदाहरणार्थ, कठीण प्रसंगातही सत्याची बाजू न सोडणे हा आपला धर्म आहे.

कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या एकत्र येण्याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत साक्षात्काराचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला चराचर सृष्टीमध्ये स्वतःच्या आत्म्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही दिसत नाही. 'मी' आणि 'जग' हा भेद संपून सर्वत्र एकाच चैतन्याचा अनुभव येतो. ज्याची ही दृष्टी स्थिर झाली आहे आणि जो या अद्वैत भावात ठाम आहे, तोच खरा जीवन्मुक्त आहे. यात कोणतीही शंका नाही, असे प्रतिपादन येथे केले आहे.

दैनंदिन जीवनात सर्वांमध्ये एकच अंश आहे हे समजल्यास आपण कोणाचाही द्वेष करणार नाही. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्र-मैत्रिणींना स्वतःसारखेच मानून त्यांच्याशी प्रेमाने वागणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची दृष्टी आणि त्याची मुक्ती याबद्दल श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, शरीर हे जरी नश्वर असले तरी त्यामध्ये वास करणारे चैतन्य किंवा आत्मा हा अविनाशी आहे. सृष्टीचा प्रलय झाला किंवा काळाचा अंत झाला (कल्पांत), तरी या चैतन्याला मरण नाही. आत्मा हा शस्त्रानी छेदला जात नाही किंवा अग्नीने जळत नाही. त्यामुळे शरीराच्या मृत्यूचा शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, कारण मूळ तत्त्व कधीच संपत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूमुळे किंवा मोठ्या नुकसानामुळे खचून जातो, तेव्हा हे तत्त्व आपल्याला धीर देते. उदाहरण: जसे जुने कपडे फाटले तरी माणूस संपत नाही, तसे शरीर संपले तरी अस्तित्व संपत नाही, हा विचार मनाला शांती देतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.