🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. बाह्यतः ते भिन्न वाटले तरी त्यांचे आध्यात्मिक फळ एकच आहे. ज्यांना यातील मर्म समजत नाही किंवा ज्यांची समज मर्यादित आहे, त्यांनाच हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात. ज्ञानी पुरुष या दोन्हीमधील एकत्व जाणतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालासाठी न वाचता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील मूलभूत एकत्व समजावून सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवादाचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला खडसावत आहेत की, ऐन युद्धाच्या वेळी तू असा भ्रमित का झाला आहेस? हे वागणे तुझ्यासारख्या शूरवीराला शोभणारे नाही. जेव्हा माणूस मोहामुळे आपल्या कर्तव्यापासून विचलित होतो, तेव्हा तो स्वतःचीच फसवणूक करत असतो. स्वतःच्या क्षमतेचा आणि धर्माचा विसर पडणे हेच अधःपाताचे लक्षण आहे, असे माउली येथे सुचवतात.

कठीण प्रसंगात घाबरून जाऊन आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे स्वतःची फसवणूक करणे होय. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडणे हे 'अनुचित' आहे; त्याने आपल्या कष्टाचा आणि ध्येयाचा विचार करून संकटाचा सामना केला पाहिजे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या युद्ध सोडण्याच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात आणि त्याला त्याच्या कर्तव्याची आठवण करून देतात.