🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा थोर पुरुष असतात, त्यांचे आचरण हेच इतरांसाठी प्रमाण ठरते. सामान्य माणसे शास्त्रांचा अभ्यास करण्यापेक्षा मोठ्या माणसांच्या कृतीकडे पाहून शिकतात. थोर व्यक्ती जे करतात, त्यालाच लोक 'धर्म' म्हणतात आणि त्याच वाटेने चालण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करत असतो.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि सत्याने वागली, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा नेहमी कुंडीतच टाकला, तर मूलही तेच पाहून स्वच्छतेची सवय लावून घेते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांचे आचरण जगासाठी आदर्श कसे ठरते.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व आणि विषाद स्पष्टपणे दिसून येतो. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना, गुरूंना आणि आप्तांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन भावनिकदृष्ट्या खचला आहे. त्याला हा प्रश्न पडला आहे की, ज्यांच्यासोबत आपण लहानाचे मोठे झालो, ज्यांच्याकडून विद्या घेतली, त्यांनाच केवळ राज्यासाठी मारणे हे कितपत योग्य आहे? ही ओवी मानवी मनातील 'मोह' आणि 'कर्तव्य' यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण रागाच्या भरात किंवा स्वार्थापोटी आपल्याच जवळच्या व्यक्तींचे नुकसान करायला निघतो, तेव्हा क्षणभर थांबून अर्जुनासारखा विचार केला पाहिजे की आपण हे काय करत आहोत. उदाहरणार्थ, कौटुंबिक वादात टोकाची भूमिका घेण्यापूर्वी त्याचे परिणाम आपल्याच माणसांवर काय होतील, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे असलेले पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी आणि संभ्रमित झाला आहे, तो युद्धाच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगत आहेत. जो पुरुष सर्व विषयांच्या ठिकाणी ममत्वरहित असतो, ज्याच्या अंतःकरणात बाह्य परिस्थितीमुळे कधीही विकार निर्माण होत नाहीत, ज्याला एखादी चांगली गोष्ट प्राप्त झाल्यावर अतिशय आनंद होत नाही आणि वाईट गोष्ट घडल्यावर जो त्याचा द्वेष करत नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात पूर्णपणे स्थिर झाली आहे असे समजावे. तो जगातील द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक चढ-उतार येतात. जेव्हा आपल्याला परीक्षेत चांगले गुण मिळतात किंवा नोकरीत बढती मिळते, तेव्हा हुरळून न जाता आणि जेव्हा एखादे नुकसान होते तेव्हा खचून न जाता शांत राहणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी समोरच्या खेळाडूचे कौतुक करणे आणि स्वतःच्या चुकांतून शिकणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे वर्णन करत आहेत.