🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची ओळख करून देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याचे चित्त परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. बाह्य जगातील सुख-दु:खाचा किंवा मोहाचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही. अशा व्यक्तीची बुद्धी ढळत नाही, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' किंवा 'स्थितप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप आनंदी होतो, तेव्हा आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता शांतपणे आपल्या चुका शोधून पुन्हा प्रयत्न करणे हीच स्थिर बुद्धी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थिर बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन संभ्रमात आहे. चौथ्या अध्यायात भगवंतांनी ज्ञान आणि कर्म या दोन्ही गोष्टींचे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटते की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन परस्परविरोधी मार्ग आहेत. म्हणून तो श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, या दोन मार्गांपैकी कोणता मार्ग अधिक श्रेयस्कर आणि आचरणास सोपा आहे, हे स्पष्ट करावे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व अतिशय सुंदररीत्या मांडतात, जिथे साधकाला दोन श्रेष्ठ मार्गांपैकी एकाची निवड करणे कठीण जाते.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा गोंधळून न जाता तज्ज्ञांचा किंवा मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या दोन पद्धतींपैकी कोणती अधिक प्रभावी आहे हे शिक्षकांना विचारणे.

अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल शंका निर्माण झाली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. सामान्यतः मनुष्य जेव्हा एखादा 'संकल्प' (निश्चय) करतो, तेव्हा त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवून 'आशा' (फळाची अपेक्षा) येतेच. पण ज्या ठिकाणी संकल्पाच्या मागे आशेचे पाऊल पडत नाही, म्हणजेच जेथे कर्म केवळ कर्तव्य भावनेने केले जाते आणि फळाची कोणतीही हाव नसते, अशा ठिकाणी कर्माचे अस्तित्वच उरत नाही. याचा अर्थ असा की, ते कर्म कर्त्याला बांधून ठेवत नाही. जेव्हा कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती गळून पडते, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या आशेने अभ्यास करण्यापेक्षा, ज्ञान मिळवण्याच्या संकल्पाने अभ्यास केल्यास त्यांना कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अर्जुनाला कर्म आणि संन्यास यातील मेळ समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा सोडल्यास कर्म कसे बाधत नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.