🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोग आणि संन्यास यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एकाच व्यक्तीला वेगवेगळ्या नात्यांनी (उदा. मित्र किंवा नातेवाईक) ओळखले जाते, परंतु ती व्यक्ती बदलत नाही, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य आणि स्वरूप एकच आहे. अज्ञानी लोक त्यांना वेगळे मानतात, परंतु आत्मज्ञानी व्यक्तीला त्यातील एकत्व समजते. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फलाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही एकाच परब्रह्माची प्राप्ती करून देतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपले काम आणि आपली आध्यात्मिक मूल्ये वेगळी ठेवू नयेत. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता 'ज्ञान मिळवणे' या पवित्र हेतूने केल्यास, ते कर्म आणि योग दोन्ही ठरते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच कसे आहेत, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा गरज नसते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहातून आपली इंद्रिये स्वेच्छेने आणि विवेकाने मागे घेतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने सहज घडलेले असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा अनावश्यक वादात अडकतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःला त्यातून बाजूला काढणे म्हणजे इंद्रिय संयम होय. उदाहरण: अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून एकाग्र होणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कासवाचे उदाहरण देऊन इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.