🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्म म्हणजे काय आणि अकर्म म्हणजे काय, हे ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर त्यामागील हेतू आणि आसक्ती महत्त्वाची असते. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आहे की, ज्यांना शास्त्रांचे सखोल ज्ञान आहे असे मोठे विद्वान (कवीश्वर) सुद्धा कर्माच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल संभ्रमात पडतात. कर्माचे मर्म न समजल्यामुळे मनुष्य संसारात अडकतो, म्हणून कर्माचे तत्व समजून घेणे मोक्षासाठी आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो, पण ती का करतोय आणि त्याचा परिणाम काय होईल याचा विचार करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास कर्माचा ताण येत नाही आणि कर्माचे मर्म समजते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म फरक सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. तो मनुष्याच्या हृदयात एखाद्या दाट झाडीप्रमाणे (थोंब) वाढतो आणि मनुष्याला सत्यापासून दूर नेतो. हा संशय नष्ट करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे 'आत्मज्ञान'. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाच्या आणि ज्ञानाच्या शस्त्राचा वापर करणे आवश्यक आहे. जेव्हा मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाचे ज्ञान होते, तेव्हा सर्व शंका आपोआप मावळतात.

जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा ध्येयावर शंका येते, तेव्हा आपण अभ्यास आणि अनुभवातून ज्ञान मिळवून ती शंका दूर केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण कामात भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे पूर्ण ज्ञान घेतल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि संशय संपतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की अज्ञानामुळे तुझ्या हृदयात निर्माण झालेला संशय ज्ञानाच्या शस्त्राने नष्ट कर.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म करू नये, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अत्यंत 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे ओझे होत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास अभ्यासात अधिक प्रगती होते.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.