🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला अत्यंत मोलाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनातील सर्व कष्टांचे आणि अज्ञानाचे मूळ 'देहाभिमान' आहे. 'मी म्हणजे केवळ हे शरीर' ही भावना माणसाला मायेच्या बंधनात अडकवते. महाराज या देहाभिमानाला 'व्याधी' म्हणजेच एक प्रकारचा रोग म्हणतात. जोपर्यंत ही चुकीची कल्पना (भ्रम) मनात असते, तोपर्यंत आत्मस्वरूपाची ओळख होत नाही. म्हणून खऱ्या सुखासाठी हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा, पैशाचा किंवा हुद्द्याचा गर्व करतो. हा गर्व म्हणजेच देहाभिमान होय. जेव्हा आपण हे समजतो की आपण केवळ शरीर नसून एक शुद्ध आत्मा आहोत, तेव्हा आपले दुःख कमी होते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास 'मी अपयशी झालो' असे मानून खचून न जाता, 'हे केवळ एका टप्प्याचे फळ आहे, माझे अस्तित्व त्यापेक्षा मोठे आहे' असा विचार करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सर्व दुःखांचे मूळ सांगून देहाभिमान सोडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे किंवा 'सत्य' वस्तूचे लक्षण सांगतात. जे खरोखर अस्तित्वात आहे (सत्), त्याला जन्म-मृत्यू नसतो, म्हणजेच त्याचे येणे-जाणे नसते. भौतिक गोष्टींप्रमाणे त्यात वाढ होत नाही किंवा काळानुसार ते क्षीण होत नाही. जे काळाच्या पलीकडे आहे आणि ज्याचा कधीही नाश होत नाही, त्यालाच ब्रह्म किंवा आत्मतत्त्व म्हणतात. हे गुपित केवळ आत्मज्ञानी पुरुषांनाच उमजते, कारण त्यांनी दृश्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शाश्वत सत्याचा अनुभव घेतलेला असतो.

आपल्या आयुष्यात परिस्थिती सतत बदलत असते, कधी सुख येते तर कधी दुःख. पण आपल्यातील आत्मशक्ती ही स्थिर असते. उदाहरणार्थ, समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात, पण समुद्र तोच राहतो. तसेच, बाह्य संकटात डगमगून न जाता आपल्यातील अविनाशी धैर्यावर विश्वास ठेवावा.

भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माऊली अविनाशी तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुह्य सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य कर्मे करत असताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार पूर्णपणे सोडून देतो, तो कर्माच्या फळांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती ईश्वराच्या इच्छेनुसार किंवा केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करते, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम त्याला बाधत नाहीत. हे अकर्तेपण म्हणजे कर्माचा त्याग नसून कर्मातील अहंकाराचा त्याग आहे. अशा स्थितीत राहणारा मनुष्य अनंत काळपर्यंत कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते माझे कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे माझे कर्तव्य होते' असे मानणे म्हणजे अकर्तेपणा होय.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे आणि अकर्ता भाव कसा जपावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.