🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांचे (भोगवस्तूंचे) केवळ चिंतन केल्यानेही त्यांच्याबद्दल मनात ओढ निर्माण होते. ही आसक्तीच सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ आहे. जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचा सतत विचार करतो, तेव्हा त्याबद्दलची इच्छा बळावते. जर ती इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर क्रोध निर्माण होतो आणि तिथूनच माणसाच्या अध:पाताला सुरुवात होते. म्हणून बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी विषयांच्या मोहापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या बाबतीत, आपण जर सतत त्याचा विचार केला तर आपल्याला त्याची सवय (आसक्ती) लागते. ही आसक्ती आपल्या वेळेचा अपव्यय करते आणि कामात अडथळा आणते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा अध:पात कसा होतो, हे स्पष्ट करताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराची अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे जेव्हा मनुष्याला 'मी कोण आहे' याचे खरे ज्ञान (आत्मबोध) होते, तेव्हा त्याच्या मनातील अविद्या किंवा अज्ञान पूर्णपणे नष्ट होते. अज्ञान नष्ट झाले की 'मी' आणि 'हे जग' किंवा 'मी' आणि 'परमेश्वर' असा जो वेगळेपणाचा भास (द्वैत) असतो, तो संपतो. सर्वत्र एकाच चैतन्याचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि संभ्रम (अज्ञान) दूर होतो. उदाहरणार्थ, दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरी आहे हे कळताच भीती नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर द्वैताचा भास कसा नष्ट होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला अंतर्मुख होण्याचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील इंद्रियसुखांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याला शाश्वत सुख मिळत नाही. बाह्य विषयांचा त्याग करणे म्हणजे केवळ वस्तू सोडणे नव्हे, तर त्यातील आसक्ती सोडणे होय. सोबतच, आत्मस्वरूपाबद्दलचा संशय किंवा द्विधा मनस्थिती नष्ट झाली पाहिजे. जेव्हा मन स्थिर होते आणि बाह्य जगातून परतते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आतच 'अक्षय' म्हणजे कधीही क्षय न पावणारा, न संपणारा आनंद प्राप्त होतो.

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी नवीन कपडे, गॅजेट्स किंवा इतरांच्या स्तुतीवर अवलंबून असतो. हे सुख तात्पुरते असते. जर आपण दिवसातून काही वेळ शांत बसून, बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केले, तर आपल्याला एक वेगळीच मानसिक शांतता मिळते जी बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसते.

पाचव्या अध्यायात, ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीची स्थिती स्पष्ट करतात जिने भौतिक जगाच्या द्वैताच्या पलीकडे जाऊन समत्व आणि आंतरिक आनंद प्राप्त केला आहे.