🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हटले जाते. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता, अत्यंत निष्ठेने आणि उत्कृष्टपणे करणे म्हणजेच ईश्वराची सेवा होय. स्वधर्माचे पालन केल्यानेच चित्तशुद्धी होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो.

एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून मनापासून अभ्यास करावा. हेच त्याचे स्वधर्म पालन ठरेल.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एखाद्या व्यक्तीने भूतकाळात कितीही मोठी पापे केली असली, तरी आत्मज्ञानामुळे ती सर्व नष्ट होतात. ज्ञान हे एका मोठ्या नौकेसारखे (प्लव) आहे, जे माणसाला संसाराच्या आणि पापांच्या दुस्तर सागरातून सुखरूप बाहेर काढते. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश मिळाला की अज्ञानामुळे घडलेली पापे टिकू शकत नाहीत. हे ज्ञान मनुष्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची ओळख करून देते, ज्यामुळे पापांचे अस्तित्वच संपून जाते.

आपल्याकडून काही चूक झाली तर निराश न होता, त्यातून बोध घेऊन (ज्ञान मिळवून) स्वतःला सुधारणे. उदाहरण: परीक्षेत नापास झाल्यावर रडत न बसता, अभ्यासाची योग्य पद्धत शिकून पुन्हा यशस्वी होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात की ज्ञान कसे तारक ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण नसते, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) आकर्षणात सहज अडकतो. हे विषय सुरुवातीला सुखद वाटतात, पण ते माणसाचे विवेकबुद्धीरूपी धन चोरून नेतात. इंद्रिये जिंकल्याशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, असे महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर ताबा ठेवला नाही आणि फक्त चवीसाठी अयोग्य पदार्थ खाल्ले, तर आपले आरोग्य बिघडते. म्हणजेच इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे आपण आपले आरोग्य गमावतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सावध करत आहेत.