🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या वेळी अशा प्रकारे मोहग्रस्त होणे आणि कर्तव्यापासून पळ काढणे हे एका श्रेष्ठ वीराला शोभत नाही. तू तुझ्या बुद्धीला भ्रमात का टाकत आहेस? स्वतःच्या विवेकाने विचार कर की ही वेळ शोक करण्याची नसून क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याची आहे. मनाचा हा दुबळेपणा तुला साजेसा नाही.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता आपल्या कर्तव्याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटल्यास घाबरून न जाता 'अभ्यास करणे हेच माझे कर्तव्य आहे' असा विचार करून अभ्यासाला लागणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि गोंधळ दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच योग्य आणि विहित कर्म केले पाहिजे. 'सधर्म' म्हणजे आपले स्वकर्तव्य पार पाडताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू देऊ नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि विचलित न होता आपले कर्तव्य करणे हाच खरा योग आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना, केवळ निकालाचा विचार न करता, आपले कर्तव्य म्हणून एकाग्रतेने अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्म म्हणजे काय आणि अकर्म म्हणजे काय, हे ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर त्यामागील हेतू आणि आसक्ती महत्त्वाची असते. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आहे की, ज्यांना शास्त्रांचे सखोल ज्ञान आहे असे मोठे विद्वान (कवीश्वर) सुद्धा कर्माच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल संभ्रमात पडतात. कर्माचे मर्म न समजल्यामुळे मनुष्य संसारात अडकतो, म्हणून कर्माचे तत्व समजून घेणे मोक्षासाठी आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो, पण ती का करतोय आणि त्याचा परिणाम काय होईल याचा विचार करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास कर्माचा ताण येत नाही आणि कर्माचे मर्म समजते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म फरक सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.