🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा आपण एखादे काम फळाच्या आशेने करतो, तेव्हा आपले लक्ष कामापेक्षा निकालावर जास्त असते, ज्यामुळे कामात चुका होऊ शकतात. निष्काम भावनेने केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. हेच अध्यात्मिक प्रगतीचे 'वर्म' म्हणजेच गुपित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' याचा विचार न करता केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. निकालाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विशद करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे पौर्णिमेचा चंद्र आपल्या सोळा कलांनी पूर्ण असतो आणि त्याला कशाचीही उणीव भासत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व भौतिक इच्छांपासून मुक्त झालेला असतो. त्याच्या अंतःकरणात आत्मसुखाचा पूर्ण प्रकाश असल्यामुळे तो कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही आणि सदैव तृप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात सतत नवीन वस्तूंच्या मागे धावण्यापेक्षा, आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिक प्रयत्न केल्यावर मिळणाऱ्या निकालात समाधानी राहणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या पूर्णत्वाचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.