🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मराठी भाषेच्या सामर्थ्याचे आणि सौंदर्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, संस्कृतमधील गहन आध्यात्मिक अर्थ मी 'देशी' म्हणजे मराठी भाषेत अशा प्रकारे मांडला आहे की, तो शब्दांच्या अलंकारांनी नटलेला आहे. हे शब्दरत्न इतके तेजस्वी आहेत की, खुद्द अर्थालाही आपले रूप या मराठी शब्दांच्या आरशात पाहून आश्चर्य वाटेल. ही केवळ भाषांतर नसून साहित्याचा एक उत्कृष्ट आविष्कार आहे, जिथे भाषा आणि अर्थ एकमेकांना पूरक ठरतात.

आपल्या मातृभाषेचा अभिमान बाळगणे आणि कठीण विषय सोप्या भाषेत मांडणे हे आपण यातून शिकू शकतो. उदाहरण: विज्ञानातील कठीण संकल्पना जेव्हा आपण आपल्या भाषेत सोप्या उदाहरणांनी सांगतो, तेव्हा ती अधिक प्रभावी ठरते.

ज्ञानेश्वर महाराज गीतेचा अर्थ मराठी भाषेत सांगताना त्या भाषेच्या सौंदर्याचे आणि शब्दरत्नांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग न करता कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा एखादी व्यक्ती 'मी हे कर्म करतोय' हा अहंकार आणि 'मला याचे फळ मिळावे' ही आसक्ती सोडून देते, तेव्हा ती व्यक्ती 'नि:संग' होते. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत न ठरता मोक्षाचे साधन बनते. 'अव्यंगु परम पुरुषु' म्हणजे ज्याच्यात कोणताही दोष नाही असा तो परमात्मा. नि:स्वार्थ बुद्धीने कर्तव्य पार पाडणे हाच परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत पहिला नंबरच हवा' या दडपणाखाली न राहता, 'मला हा विषय उत्तम प्रकारे समजून घ्यायचा आहे' या भावनेने अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आसक्ती सोडून कर्म करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अनासक्त राहून कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारी ईश्वरप्राप्ती समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे मार्मिक वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहतो, तेव्हा त्याला समोर शत्रू म्हणून नाही तर आपलेच 'गोत्रज' (नातेवाईक) दिसतात. भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य आणि इतर सर्व आप्तस्वकीय पाहून अर्जुनाचे मन गोंधळून जाते. युद्धाच्या भीषण वास्तवापेक्षा त्याला नात्यांमधील ओढ जास्त जाणवू लागते. हा विस्मय केवळ आश्चर्याचा नसून तो एका मोठ्या मानसिक संघर्षाची आणि मोहाची सुरुवात आहे. स्वतःच्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलण्याच्या कल्पनेने तो विस्मित होतो.

जेव्हा आपण आयुष्यात कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी भावना आणि कर्तव्य यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पात आपल्या जवळच्या मित्राची चूक सुधारताना आपल्याला संकोच वाटू शकतो, अशा वेळी आपण अर्जुनासारखे गोंधळतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन समोरच्या योद्ध्यांकडे पाहतो आणि त्याला सर्वत्र आपलेच नातेवाईक दिसतात.