🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या गोष्टींचा विचार केल्यावर शोक करणे व्यर्थ ठरते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाने विचार करावा की जे सत्य आहे ते कधी नष्ट होत नाही आणि जे असत्य आहे ते कधी टिकत नाही. या तत्त्वाचा विचार केल्यास मनातील मोह आणि दुःख दूर होईल.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात अडकतो किंवा दुःखी होतो, तेव्हा भावनेच्या भरात न वाहता शांतपणे 'हे का घडले?' आणि 'याचे स्वरूप काय?' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या अभ्यासाच्या पद्धतीचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचा विचार करून शोक सोडून देण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण प्रकृतीचा स्वभावच कर्माचा आहे. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ आपल्याला मिळेलच अशी आसक्ती किंवा हव्यास सोडून जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, जसे की अभ्यास करताना, केवळ 'पहिला नंबर येईल का?' याचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायावरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्तव्य करणे अनिवार्य आहे, परंतु फळाची आसक्तीच बंधनास कारणीभूत ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो कमी होत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहावे. उदाहरणार्थ, नोकरीत बढती मिळाली म्हणून खूप हुरळून न जाता किंवा नुकसान झाले म्हणून खचून न जाता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिती समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे निरूपण करतात.