🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात किंवा राखेत रूपांतर करतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश मनुष्याच्या सर्व कर्मांना (त्यांच्या फळांसह) जाळून टाकतो. जेव्हा एखाद्या साधकाला हे उमजते की तो स्वतः कर्ता नसून केवळ एक साक्षी आहे, तेव्हा कर्माचे बंधन त्याला शिवत नाही. ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये कर्माची सर्व फळे भस्मसात होतात, हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडला आणि ते काम कर्तव्य भावनेने केले, तर त्या कामाचे ओझे वाटत नाही आणि मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना ते केवळ पगार मिळवण्यासाठी न करता, समाजाची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

ज्ञान कशाप्रकारे कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे सर्व संशय हे केवळ अज्ञानामुळे निर्माण होतात. हे संशय एखाद्या डोळ्यांवरील पडद्याप्रमाणे असतात, जे आपल्याला सत्य पाहण्यापासून रोखतात. या संशयाचा समूळ नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरणे आवश्यक आहे. जेव्हा ज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा संशयाचे अंधारमय पडदे आपोआप फाटून जातात आणि मनुष्याला आपल्या कर्तव्याची स्पष्ट जाणीव होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नवीन कामाची भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे प्रशिक्षण (ज्ञान) घेतल्यास मनातील संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून जन्मलेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचे आणि सामाजिक जबाबदारीचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ पदावर आहेत किंवा जे ज्ञानी आहेत, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सर्वसामान्यांचे लक्ष असते. श्रेष्ठ व्यक्ती जसे वागतात, तसेच वागणे योग्य आहे असा समज लोकांचा होतो. जर समर्थ व्यक्तींनी सदाचाराचे पालन केले, तर समाज आपोआप सन्मार्गाला लागतो. ही ओवी भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकावर आधारित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने वागली, तर मुले त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त शिकतात. उदाहरणार्थ, जर शिक्षकांनी स्वतः वेळेचे पालन केले, तर विद्यार्थीही वक्तशीरपणाचा आदर्श घेतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर कसा परिणाम होतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.