🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची ओळख करून देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याचे चित्त परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. बाह्य जगातील सुख-दु:खाचा किंवा मोहाचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही. अशा व्यक्तीची बुद्धी ढळत नाही, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' किंवा 'स्थितप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप आनंदी होतो, तेव्हा आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता शांतपणे आपल्या चुका शोधून पुन्हा प्रयत्न करणे हीच स्थिर बुद्धी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थिर बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, काम आणि क्रोध हे सर्व पापांचे मूळ आहेत. जोपर्यंत आपली इंद्रिये स्वैर असतात, तोपर्यंत मनुष्य मोहाच्या जाळ्यात अडकतो आणि चुकीची कर्मे करतो. म्हणून साधकाने प्रथम आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले पाहिजे. जो आपल्या इंद्रियांना जिंकतो, तोच खऱ्या अर्थाने पापांपासून मुक्त होऊ शकतो. इंद्रियनिग्रह केल्यामुळे बुद्धी स्थिर होते आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मोबाईलवर गेम खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

काम आणि क्रोध या पापांच्या मुळांना नष्ट करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, भगवद्गीतेतील श्लोक हे केवळ कल्पनाविलास नसून कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर प्रत्यक्ष घडलेल्या घटनांचे शब्दरूप आहेत. महर्षी व्यासांनी या ऐतिहासिक युद्धाचे आणि त्यातील संवादांचे आध्यात्मिक सार अत्यंत कौशल्याने श्लोकबद्ध केले आहे. हे श्लोक म्हणजे कुरुक्षेत्रावरील संघर्षाचे आणि श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे जिवंत प्रतिबिंब आहे, ज्यामुळे वाचकाला त्या युद्धाच्या भूमीवर प्रत्यक्ष उपस्थित असल्याचा अनुभव येतो.

जीवनात कोणतीही गोष्ट मांडताना किंवा अहवाल देताना ती सत्यावर आधारित असावी, हे यातून शिकता येते. उदाहरण: शाळेतील प्रकल्पाचा अहवाल लिहिताना प्रत्यक्ष केलेल्या प्रयोगांचीच माहिती अचूकपणे मांडणे.

ज्ञानेश्वर महाराज गीतेच्या श्लोकांची रचना आणि कुरुक्षेत्रावरील युद्धाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट करत आहेत.