🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियविषयांच्या आसक्तीतील भयंकर धोका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शिकारी मासा किंवा काळ (मृत्यू) जलचराचा सतत पाठलाग करतो आणि एकदा पकडल्यावर त्याची मिठी सुटत नाही, अगदी तसेच मानवी इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांच्या (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मुळाशी विनाश किंवा मृत्यू दडलेला असतो. विषयांचे सेवन वरवर सुखावह वाटले तरी ते मनुष्याला अधोगतीकडे आणि अंतिमतः विनाशाकडे घेऊन जाते. स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी या विषयांच्या मोहजालातून बाहेर पडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी चुकीच्या सवयी लावतो (उदा. अति खाणे किंवा व्यसन). हे सुख सुरुवातीला गोड वाटते, पण त्यातच भविष्यातील आजार किंवा 'मृत्यू' दडलेला असतो. हे ओळखून संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीमुळे होणारा विनाश माऊली या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

ज्ञानेश्वरीच्या या पहिल्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करतात. येथे गणेश म्हणजे केवळ एक देव नसून ते 'शब्दब्रह्म' किंवा 'परब्रह्म' आहेत. 'आद्या' म्हणजे जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आहे. 'वेदप्रतिपाद्या' म्हणजे ज्याचे खरे स्वरूप केवळ वेदांच्या अभ्यासातून समजते. 'स्वसंवेद्या' म्हणजे ज्याला बाह्य साधनांनी नाही, तर केवळ स्वतःच्या अनुभवानेच ओळखता येते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा गणेश म्हणजेच आपले 'आत्मरूप' आहे.

कोणतेही नवीन आणि मंगल कार्य सुरू करताना ईश्वराचे किंवा आपल्या अंतरात्म्याचे स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेला जाताना किंवा नवीन व्यवसायाची सुरुवात करताना शांत चित्ताने स्वतःवर विश्वास ठेवून सुरुवात करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला (परब्रह्माला) वंदन करून ग्रंथाची मंगल सुरुवात करत आहेत.