🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्यांना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य लोकांचे लक्ष असते. सामान्य माणसाला धर्माचे किंवा तत्त्वज्ञानाचे सूक्ष्म ज्ञान नसते, त्यामुळे तो पुस्तकांपेक्षा जिवंत आदर्शांकडे पाहून शिकतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा अधिकारवाणी असलेला पुरुष चुकीचे वागला, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाच्या कल्याणासाठी) श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत जबाबदारीने आणि शिस्तीने वागणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, तसेच मुले शिकतात. जर आपण स्वतः शिस्त पाळली, तर आपल्या हाताखालील लोकही शिस्त पाळतील. उदाहरण: जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि आदर्श घालून देणे का महत्त्वाचे आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज पांडवांच्या सैन्याचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगतो की, पांडवांचे सैन्य केवळ सैनिकांचा समूह नसून ते अत्यंत भयावह आणि शक्तिशाली आहे. त्याची तुलना 'महाभय काळ' म्हणजे प्रत्यक्ष मृत्यूशी आणि 'प्रळयकाळींचें वायुचक्र' म्हणजे सृष्टीचा अंत करणाऱ्या प्रचंड चक्रीवादळाशी केली आहे. हे सैन्य अधर्माचा नाश करण्यासाठी पूर्णपणे सज्ज आणि समर्थ असल्याचे हे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाचा सामना करतो, तेव्हा आपली तयारी आणि आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की अडथळे स्वतःच दूर होतील. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना आपली एकाग्रता एखाद्या वादळासारखी असावी, जी सर्व शंकांना दूर सारून यश मिळवून देईल.

संजय राजा धृतराष्ट्राला पांडवांच्या सैन्याच्या प्रचंड शक्तीचे वर्णन करून सांगत आहे.