तेनाली राम आणि तीन सारख्या मूर्तींचे गूढ

विजयनगर साम्राज्याचे वैभव सर्वदूर पसरले होते. राजा कृष्णदेवराय यांच्या दरबारात कला, साहित्य आणि बुद्धिमत्तेला मोठे महत्त्व दिले जाई. एके दिवशी, एका दूरच्या देशातून एक श्रीमंत व्यापारी दरबारात आला. त्याच्यासोबत तीन लाकडी पेट्या होत्या. त्याने राजाला अभिवादन केले आणि म्हणाला, 'महाराज, मी ऐकले आहे की आपल्या दरबारात जगातील सर्वात बुद्धिमान लोक आहेत. मी आपल्यासाठी एक छोटीशी परीक्षा घेऊन आलो आहे.' व्यापाऱ्याने त्या तीन पेट्या उघडल्या. त्यामध्ये तीन सुंदर, सुवर्णजडित मूर्ती होत्या. त्या मूर्ती दिसायला अगदी एकसारख्या होत्या. त्यांचे वजन, उंची, आकार आणि रंग यात तिळमात्रही फरक नव्हता. व्यापाऱ्याने आव्हान दिले, 'महाराज, या तीन मूर्ती दिसायला सारख्या असल्या तरी, त्यातील एक 'उत्तम' आहे, दुसरी 'मध्यम' आहे आणि तिसरी 'कनिष्ठ' आहे. जो कोणी या मूर्तींमधील फरक आणि त्यांचे महत्त्व सांगेल, त्याला मी या मौल्यवान मूर्ती भेट देईन.' दरबारातील अनेक विद्वानांनी मूर्तींचे निरीक्षण केले. कोणी भिंग लावून पाहिले, तर कोणी त्यांचे वजन केले. पण कोणालाही त्यांत फरक आढळला नाही. शेवटी, राजाने तेनाली रामाकडे पाहिले. तेनाली राम उठला आणि त्याने व्यापाऱ्याकडून एक पातळ गवताची काडी मागितली. त्याने पहिल्या मूर्तीच्या कानात ती काडी घातली. ती काडी दुसऱ्या कानातून बाहेर आली. तेनाली म्हणाला, 'ही कनिष्ठ मूर्ती आहे.' मग त्याने दुसऱ्या मूर्तीच्या कानात काडी घातली, ती तिच्या तोंडातून बाहेर आली. तेनाली म्हणाला, 'ही मध्यम मूर्ती आहे.' शेवटी त्याने तिसऱ्या मूर्तीच्या कानात काडी घातली, ती काडी मूर्तीच्या पोटात गेली आणि तिथेच राहिली. तेनाली आनंदाने म्हणाला, 'महाराज, ही सर्वोत्तम मूर्ती आहे!' व्यापाऱ्याने आश्चर्यचकित होऊन विचारले, 'पण हे कसे शक्य आहे?' तेनालीने स्पष्ट केले, 'पहिली मूर्ती अशा लोकांचे प्रतीक आहे जे एका कानाने ऐकतात आणि दुसऱ्या कानाने सोडून देतात. त्यांचे ज्ञान शून्य असते. दुसरी मूर्ती अशा लोकांचे प्रतीक आहे जे ऐकतात आणि लगेच ते इतरांना सांगून टाकतात, म्हणजेच ते गुपिते पाळू शकत नाहीत. आणि तिसरी मूर्ती अशा लोकांचे प्रतीक आहे जे ज्ञान आत्मसात करतात, ते स्वतःच्या मनात साठवतात आणि त्याचा विचार करतात. असे लोकच जीवनात श्रेष्ठ ठरतात.' व्यापाऱ्याने तेनाली रामाच्या बुद्धिमत्तेचे कौतुक केले आणि त्या मूर्ती राजाला भेट दिल्या.