तेनाली रामा आणि विद्वानाचा गर्व

विजयनगरचे साम्राज्य हे त्याच्या वैभव, संस्कृती आणि विशेषतः राजा कृष्णदेवराय यांच्या ज्ञानाच्या प्रेमासाठी जगप्रसिद्ध होते. राजाच्या दरबारात अष्टदिग्गज नावाचे आठ महान कवी आणि विद्वान होते, ज्यांच्यामध्ये तेनाली रामा हे त्यांच्या असामान्य बुद्धिमत्तेसाठी आणि हजरजबाबीपणासाठी प्रसिद्ध होते. एके दिवशी, विजयनगरच्या दरबारात पंडित विद्यासागर नावाचे एक अत्यंत गर्विष्ठ विद्वान आले. त्यांनी संपूर्ण भारतात अनेक विद्वानांना वादात हरवले होते आणि आता त्यांना विजयनगरच्या विद्वानांना आव्हान द्यायचे होते. दरबारात येताच त्यांनी राजाला अतिशय उद्धटपणे अभिवादन केले आणि म्हणाले, 'महाराज, मी ऐकले आहे की आपला दरबार ज्ञानी लोकांसाठी प्रसिद्ध आहे. पण मला वाटते की माझ्या ज्ञानासमोर इथला कोणताही विद्वान टिकू शकणार नाही. जर कोणामध्ये हिंमत असेल, तर त्याने माझ्याशी शास्त्रांवर चर्चा करावी, अन्यथा आपला पराभव मान्य करावा.' राजा कृष्णदेवराय यांना हे आव्हान स्वीकारणे भाग होते, कारण साम्राज्याच्या प्रतिष्ठेचा प्रश्न होता. पण पंडित विद्यासागर यांची ख्याती ऐकून दरबारातील मोठे मोठे पंडितही घाबरले होते. कोणालाही त्यांच्याशी वाद घालण्याची हिंमत होत नव्हती. राजा चिंतेत पडले. तेव्हा तेनाली रामा पुढे आले आणि म्हणाले, 'महाराज, काळजी करू नका. या महान पंडितांशी मी चर्चा करेन.' राजाला थोडे आश्चर्य वाटले पण त्यांना तेनाली रामाच्या बुद्धीवर पूर्ण विश्वास होता. वादाचा दिवस ठरला. दुसऱ्या दिवशी दरबार भरला. पंडित विद्यासागर आपल्या ज्ञानाच्या अहंकारात बसले होते. तेनाली रामा दरबारात आले, पण त्यांच्या हातात रेशमी कापडात गुंडाळलेली एक मोठी वस्तू होती, जी एखाद्या जाड ग्रंथासारखी दिसत होती. तेनाली रामांनी ती वस्तू आदराने समोर ठेवली. पंडित विद्यासागर यांनी विचारले, 'हे काय आहे? आपण कोणत्या ग्रंथावर चर्चा करणार आहोत?' तेनाली रामा अत्यंत शांतपणे म्हणाले, 'पंडितजी, हा जगातील सर्वात महान ग्रंथ आहे, ज्याचे नाव आहे - तिलकाष्ठमहिषबंधनम्.' हे नाव ऐकताच पंडित विद्यासागर यांचे चेहरे पांढरे पडले. त्यांनी आयुष्यात अनेक शास्त्रे, पुराणे आणि ग्रंथ वाचले होते, पण 'तिलकाष्ठमहिषबंधनम्' नावाचा कोणताही ग्रंथ त्यांनी कधीच ऐकला नव्हता. त्यांना वाटले की हा एखादा अत्यंत गूढ आणि कठीण ग्रंथ असावा जो फक्त या दक्षिणेतील विद्वानांनाच माहित आहे. जर त्यांना या ग्रंथाबद्दल काहीच माहित नसेल, तर ते वाद कसा जिंकणार? हा विचार करून त्यांचा आत्मविश्वास डळमळीत झाला. त्यांनी विचार केला की जर मी हरलो तर माझी वर्षानुवर्षांची प्रतिष्ठा धुळीला मिळेल. त्या रात्री पंडित विद्यासागर कोणालाही न सांगता गुपचूप आपली गाठोडी बांधून विजयनगर सोडून पळून गेले. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा ते दरबारात आले नाहीत, तेव्हा राजाने चौकशी केली आणि समजले की ते पळून गेले आहेत. राजाने तेनाली रामाला विचारले, 'रामा, तो कोणता महान ग्रंथ होता ज्याच्या नावानेच पंडितजी पळून गेले? आम्हालाही तो ग्रंथ पाहायचा आहे.' तेनाली रामांनी हसून त्या रेशमी कापडाची गाठ सोडली. आतमध्ये कोणताही ग्रंथ नव्हता, तर फक्त तिळाच्या झाडाच्या काही काड्या (तिलकाष्ठ) होत्या ज्या एका म्हशीला बांधण्याच्या दोरीने (महिषबंधनम्) बांधल्या होत्या. तेनाली रामा म्हणाले, 'महाराज, तिल म्हणजे तीळ, काष्ठ म्हणजे लाकूड किंवा काड्या, आणि महिषबंधन म्हणजे म्हशीला बांधणारी दोरी. हा कोणताही ग्रंथ नसून केवळ नावाचा खेळ होता.' राजा कृष्णदेवराय आणि सर्व दरबारी जोरात हसू लागले. तेनाली रामांनी आपल्या बुद्धिमत्तेने सिद्ध केले की केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, तर कठीण प्रसंगात बुद्धीचा वापर करणे जास्त महत्त्वाचे असते. राजाने तेनाली रामांचा मोठा सन्मान केला.