जागतिक शांततेचा शिल्पकार: संयुक्त राष्ट्र आणि त्याचे कार्य

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो!

आज आपण एका अशा जागतिक संस्थेबद्दल जाणून घेणार आहोत, जी आपल्या पृथ्वीवर शांतता, सहकार्य आणि मानवी हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी अथक प्रयत्न करत आहे. या संस्थेचे नाव आहे संयुक्त राष्ट्र (United Nations). कल्पना करा, जर जगातील सर्व देश एकत्र येऊन एका मोठ्या कुटुंबासारखे काम करू लागले, तर किती छान होईल ना? संयुक्त राष्ट्र हेच स्वप्न प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न करत आहे.

संयुक्त राष्ट्र: एक जागतिक गरज

इतिहासात डोकावून पाहिल्यास, आपल्याला दिसेल की मानवाने अनेकदा युद्धे आणि संघर्षांना तोंड दिले आहे. पहिल्या महायुद्धानंतर (1914-1918) जगाला वाटले की, आता पुन्हा असे भीषण युद्ध होऊ नये. यासाठी ‘लीग ऑफ नेशन्स’ (League of Nations) नावाची एक संस्था स्थापन करण्यात आली. पण दुर्दैवाने, ही संस्था दुसरे महायुद्ध (1939-1945) थांबवू शकली नाही. दुसऱ्या महायुद्धात जगाने प्रचंड विध्वंस, लाखो लोकांचा बळी आणि अमानवीय क्रूरता अनुभवली. अणुबॉम्बचा वापर झाल्यानंतर तर मानवाच्या अस्तित्वावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले.

या भीषण अनुभवातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली – जगाला अशी एक मजबूत संस्था हवी होती, जी भविष्यात युद्धे रोखू शकेल, देशांना एकत्र आणू शकेल आणि जागतिक समस्यांवर शांततापूर्ण उपाय शोधू शकेल. याच गरजेतून २४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना झाली. ही तारीख आजही 'संयुक्त राष्ट्र दिन' म्हणून साजरी केली जाते. या संस्थेची स्थापना ५० देशांनी एकत्र येऊन केली, ज्यात आपला भारत देशही एक संस्थापक सदस्य होता.

संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना आणि उद्दिष्ट्ये

संयुक्त राष्ट्रांच्या स्थापनेचा मुख्य उद्देश 'संयुक्त राष्ट्र सनद' (UN Charter) मध्ये स्पष्टपणे नमूद केला आहे. ही सनद म्हणजे संयुक्त राष्ट्रांचे संविधानच होय. यात चार प्रमुख उद्दिष्ट्ये आहेत:

1. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा राखणे: युद्धे, संघर्ष आणि तणावपूर्ण परिस्थिती टाळून जगभरात शांतता प्रस्थापित करणे हे संयुक्त राष्ट्रांचे सर्वात महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.
2. राष्ट्रांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध विकसित करणे: विविध संस्कृती आणि विचारसरणी असलेल्या देशांना एकत्र आणून त्यांच्यात सहकार्य आणि समजूतदारपणा वाढवणे.
3. आंतरराष्ट्रीय समस्या सोडवण्यासाठी सहकार्य करणे: गरिबी, भूकबळी, रोगराई, हवामान बदल, मानवाधिकार उल्लंघन यांसारख्या जागतिक समस्यांवर एकत्रितपणे उपाय शोधणे.
4. मानवी हक्कांचा आदर वाढवणे: वंश, लिंग, धर्म किंवा भाषा यावर आधारित कोणताही भेदभाव न करता, प्रत्येक व्यक्तीला समान हक्क आणि स्वातंत्र्य मिळावे यासाठी प्रयत्न करणे.

“संयुक्त राष्ट्रे केवळ सरकारांसाठी नाहीत; ती लोकांच्या, आपल्या सर्वांसाठी आहेत.” – बान की-मून (संयुक्त राष्ट्रांचे माजी सरचिटणीस)

संयुक्त राष्ट्रे हे केवळ एक आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठ नाही, तर ते एक आशास्थान आहे, जिथे प्रत्येक देशाचा आवाज ऐकला जातो आणि जागतिक समस्यांवर सामूहिकपणे विचार केला जातो.

संयुक्त राष्ट्रांची प्रमुख अंगे

संयुक्त राष्ट्रांचे कार्य सुरळीतपणे चालवण्यासाठी त्याला सहा प्रमुख अंगांमध्ये विभागले आहे. ही अंगे वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडतात:

१. महासभा (General Assembly)

• हे संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य विचारविनिमय, धोरणनिर्मिती आणि प्रतिनिधीत्व करणारे अंग आहे.
• संयुक्त राष्ट्रांच्या सर्व १९३ सदस्य देशांचे प्रतिनिधी यात सहभागी होतात. प्रत्येक देशाला एक मत देण्याचा अधिकार असतो.
• दरवर्षी सप्टेंबरमध्ये याची बैठक होते, ज्यात जागतिक समस्यांवर चर्चा केली जाते आणि ठराव मंजूर केले जातात.
• शांतता, सुरक्षा, नवीन सदस्य देशांचा प्रवेश आणि अर्थसंकल्प यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांसाठी दोन-तृतीयांश बहुमताची आवश्यकता असते.

२. सुरक्षा परिषद (Security Council)

• आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा राखण्याची प्राथमिक जबाबदारी सुरक्षा परिषदेवर आहे.
• यात १५ सदस्य असतात: ५ स्थायी सदस्य (चीन, फ्रान्स, रशिया, युनायटेड किंगडम आणि युनायटेड स्टेट्स) आणि १० अस्थायी सदस्य, जे २ वर्षांच्या कालावधीसाठी निवडले जातात.
• स्थायी सदस्यांना 'नकाराधिकार' (Veto Power) असतो, म्हणजेच ते कोणत्याही ठरावाला विरोध करून तो रद्द करू शकतात.
• संघर्षग्रस्त भागात शांतता रक्षक दल (Peacekeeping Forces) पाठवणे, निर्बंध लादणे किंवा लष्करी कारवाई करण्याची शिफारस करणे यांसारखे महत्त्वाचे निर्णय ही परिषद घेते.

३. आर्थिक आणि सामाजिक परिषद (Economic and Social Council - ECOSOC)

• हे अंग आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय समस्यांवर काम करते.
• यात ५४ सदस्य असतात, जे ३ वर्षांच्या कालावधीसाठी निवडले जातात.
• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), युनिसेफ (UNICEF), युनेस्को (UNESCO) यांसारख्या अनेक विशेष संस्था आणि एजन्सींच्या कार्याचे समन्वय साधते.
• गरिबी निर्मूलन, शिक्षण, आरोग्य, महिला सक्षमीकरण आणि शाश्वत विकास उद्दिष्ट्ये (Sustainable Development Goals - SDGs) साध्य करण्यासाठी हे महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.

४. आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice - ICJ)

• हे संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य न्यायिक अंग आहे आणि नेदरलँड्समधील हेग शहरात स्थित आहे.
• दोन देशांमधील कायदेशीर वाद सोडवणे आणि कायदेशीर सल्ला देणे हे याचे मुख्य कार्य आहे.
• यात १५ न्यायाधीश असतात, जे ९ वर्षांच्या कालावधीसाठी निवडले जातात.

५. सचिवालय (Secretariat)

• हे संयुक्त राष्ट्रांचे प्रशासकीय अंग आहे, जे संस्थेचे दैनंदिन कामकाज पाहते.
• सरचिटणीस (Secretary-General) हे या अंगाचे प्रमुख असतात आणि ते संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य प्रशासकीय अधिकारी असतात.
• सरचिटणीस हे जगातील सर्वात महत्त्वाच्या राजनैतिक व्यक्तींपैकी एक मानले जातात. सध्या अँटोनियो गुटेरेस हे सरचिटणीस आहेत.
• जगभरातील हजारो कर्मचारी या सचिवालयात काम करतात.

६. विश्वस्त मंडळ (Trusteeship Council)

• हे अंग आता निष्क्रिय आहे. त्याची स्थापना दुसऱ्या महायुद्धानंतर काही विशिष्ट प्रदेशांना स्वशासन आणि स्वातंत्र्यासाठी तयार करण्यासाठी केली होती.
• १९९४ मध्ये पलाऊ (Palau) हा शेवटचा विश्वस्त प्रदेश स्वतंत्र झाल्यानंतर हे अंग आपले कार्य पूर्ण करून निष्क्रिय झाले.

भारताची संयुक्त राष्ट्रांमधील भूमिका: एक गौरवशाली प्रवास

भारत हा संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक आहे. १९४५ मध्ये भारत अजून ब्रिटिश राजवटीखाली असतानाही, त्याने जागतिक शांततेच्या या महत्त्वाच्या कार्यात सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला. तेव्हापासून भारताने संयुक्त राष्ट्रांना अनेक प्रकारे महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

१. शांतता रक्षक दलातील योगदान

भारत हा संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतता रक्षक दलांना (UN Peacekeeping Missions) सर्वात मोठे सैनिक पुरवणाऱ्या देशांपैकी एक आहे. आतापर्यंत २.५ लाखांहून अधिक भारतीय सैनिकांनी जगभरातील ४९ हून अधिक शांतता मोहिमांमध्ये भाग घेतला आहे. भारतीय सैनिक संघर्षग्रस्त देशांमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी, लोकांना मदत करण्यासाठी आणि मानवी हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी आपले प्राण पणाला लावतात. काँगो, कोरिया, सायप्रस, लेबनॉन, दक्षिण सुदान यांसारख्या अनेक ठिकाणी भारतीय जवानांनी अतुलनीय शौर्य दाखवले आहे.

२. अलिप्ततावादी चळवळ (Non-Aligned Movement)

शीतयुद्धाच्या काळात, जेव्हा जग अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन या दोन गटांमध्ये विभागले गेले होते, तेव्हा भारताने कोणत्याही गटात सामील न होता 'अलिप्ततावादी चळवळ' सुरू केली. भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी या चळवळीला मोठे पाठबळ दिले. या चळवळीमुळे अनेक नवीन स्वतंत्र झालेल्या देशांना आपले सार्वभौमत्व टिकवून ठेवण्यास मदत झाली आणि संयुक्त राष्ट्रांमध्ये एक स्वतंत्र आवाज निर्माण झाला.

३. वसाहतवाद आणि वर्णभेद विरोधी लढा

भारताने संयुक्त राष्ट्रांच्या व्यासपीठावर नेहमीच वसाहतवाद (Colonialism) आणि वर्णभेद (Apartheid) यांच्या विरोधात आवाज उठवला आहे. आफ्रिका आणि आशियातील अनेक देशांना स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी भारताने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. महात्मा गांधींच्या अहिंसक तत्त्वांनी प्रेरित होऊन भारताने वर्णभेदासारख्या अमानवीय प्रथेचा कायम विरोध केला.

४. निरस्त्रीकरण आणि दहशतवाद विरोधी भूमिका

भारत हा अण्वस्त्रांच्या पूर्ण निरस्त्रीकरणाचा (Complete Disarmament) कट्टर पुरस्कर्ता आहे. तसेच, दहशतवाद हा जागतिक शांततेसाठी सर्वात मोठा धोका आहे, हे भारताने नेहमीच संयुक्त राष्ट्रांना पटवून दिले आहे. दहशतवादाचा सामना करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवण्याची भारताची भूमिका राहिली आहे.

५. शाश्वत विकास उद्दिष्ट्ये (SDGs)

२०१५ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांनी १७ शाश्वत विकास उद्दिष्ट्ये निश्चित केली, जी २०३० पर्यंत साध्य करण्याचे लक्ष्य आहे. गरिबी निर्मूलन, चांगले आरोग्य, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, लैंगिक समानता, स्वच्छ पाणी, हवामान कृती यांसारख्या उद्दिष्टांमध्ये भारताने सक्रिय सहभाग घेतला आहे आणि देशांतर्गत अनेक योजनांद्वारे ती साध्य करण्याचा प्रयत्न करत आहे. उदाहरणार्थ, स्वच्छ भारत अभियान, बेटी बचाओ बेटी पढाओ, जल जीवन मिशन.

६. संयुक्त राष्ट्रांच्या सुधारणांसाठी आग्रह

भारत सुरक्षा परिषदेमध्ये स्थायी सदस्यत्वासाठी अनेक वर्षांपासून प्रयत्न करत आहे. भारताचे म्हणणे आहे की, १९४५ पासून जगामध्ये खूप बदल झाले आहेत आणि सुरक्षा परिषदेची रचना आताच्या जागतिक वास्तविकतेनुसार बदलणे आवश्यक आहे. भारतासारख्या जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाही देशाला आणि वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थेला स्थायी सदस्यत्व मिळणे न्याय्य आहे.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्यालय न्यूयॉर्क शहरात आहे, पण ते आंतरराष्ट्रीय भूभाग (International Territory) मानले जाते, म्हणजेच ते कोणत्याही एका देशाच्या अखत्यारीत येत नाही.
• संयुक्त राष्ट्रांच्या ६ अधिकृत भाषा आहेत: अरबी, चीनी, इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन आणि स्पॅनिश.
• संयुक्त राष्ट्रांना १९४९, १९५४, १९६५ आणि १९८८ मध्ये शांततेचा नोबेल पुरस्कार मिळाला आहे.
• संयुक्त राष्ट्रांचे बजेट सदस्य देशांच्या योगदानातून येते. अमेरिका हा सर्वात मोठा देणगीदार देश आहे.
• संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेवर स्वाक्षरी करणारे भारत हे पहिले राष्ट्र होते, ज्यामध्ये एका महिलेने (हंसा मेहता) प्रतिनिधी म्हणून भाग घेतला होता.

निष्कर्ष

संयुक्त राष्ट्र हे केवळ एक कार्यालय किंवा अनेक देशांचा समूह नाही, तर ते एक सामूहिक स्वप्न आहे – शांततापूर्ण, न्यायपूर्ण आणि समृद्ध जगाचे स्वप्न. भारताने या स्वप्नाला साकार करण्यासाठी नेहमीच अग्रगण्य भूमिका बजावली आहे आणि भविष्यातही ती बजावत राहील. विद्यार्थी म्हणून, तुम्हीही संयुक्त राष्ट्रांच्या कार्याबद्दल जाणून घेऊन, आपल्या परिसरात लहान बदल घडवून किंवा जागतिक समस्यांवर विचार करून एक जबाबदार जागतिक नागरिक बनू शकता.

लक्षात ठेवा, जगातील प्रत्येक व्यक्ती महत्त्वाचा आहे आणि तुमच्या छोट्या कृतीतूनही मोठे बदल घडू शकतात. चला तर, आपण सर्व मिळून एक चांगले आणि शांततापूर्ण जग निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न करूया!