'भारत छोडो' आंदोलन: स्वातंत्र्य संग्रामातील एक महत्त्वाचे पाऊल

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,

आजचा दिवस, ९ ऑगस्ट, भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि निर्णायक घटनेचा साक्षीदार आहे. आजच्याच दिवशी, १९४२ साली, महात्मा गांधींच्या 'करो या मरो' या बुलंद हाकेने संपूर्ण भारतभर 'भारत छोडो' (Quit India) आंदोलन पेटले. हे केवळ एक आंदोलन नव्हते, तर ते ब्रिटिशांना भारताबाहेर काढण्यासाठी आणि देशाला पूर्ण स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी भारतीयांनी घेतलेली एक सामूहिक प्रतिज्ञा होती. चला तर मग, या महान आंदोलनाचा इतिहास, त्याची पार्श्वभूमी, त्याचा प्रभाव आणि त्याचे महत्त्व सविस्तरपणे समजून घेऊया.

'भारत छोडो' आंदोलनाची पार्श्वभूमी: का आणि कसे?

१९४२ साल उजाडता उजाडता, भारत आणि जग दोन्ही एका मोठ्या संकटातून जात होते. दुसरे महायुद्ध आपल्या पूर्ण तीव्रतेने सुरू होते. ब्रिटन, अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन हे मित्रराष्ट्र एका बाजूला होते, तर जर्मनी, जपान आणि इटली हे अक्षीय देश दुसऱ्या बाजूला. ब्रिटिशांनी भारताला या युद्धात सहभागी केले होते, परंतु भारतीय नेत्यांचा सल्ला न घेता. याचा भारतीयांमध्ये मोठा असंतोष होता. ब्रिटन लोकशाही आणि स्वातंत्र्यासाठी लढत असल्याचे सांगत असताना, स्वतः भारतात मात्र साम्राज्यवादी धोरणे राबवत होता, ही दुहेरी भूमिका भारतीयांना खटकत होती.

क्रिप्स मिशनचे अपयश आणि वाढता असंतोष

१९४२ च्या सुरुवातीला, ब्रिटिशांनी भारताचा युद्धातील सहभाग अधिकृत करण्यासाठी आणि भारतीय नेत्यांना शांत करण्यासाठी 'क्रिप्स मिशन' भारतात पाठवले. स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखालील या मिशनने भारताला युद्धानंतर 'डोमिनियन स्टेटस' (स्वशासनाचे अधिकार, पण ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली) देण्याचे आश्वासन दिले. मात्र, भारताला त्वरित पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याची मागणी या मिशनने फेटाळून लावली. यामुळे काँग्रेस आणि इतर भारतीय राजकीय पक्षांनी हे मिशन फेटाळले. गांधीजींनी तर या प्रस्तावाला 'डूबत्या बँकेचा पोस्ट-डेटेड चेक' (Post-dated cheque on a failing bank) असे संबोधले.

क्रिप्स मिशनच्या अपयशामुळे भारतीयांचा ब्रिटिशांवरील विश्वास पूर्णपणे उडाला. दुसरीकडे, जपानने दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये वेगाने प्रगती केली होती आणि भारताच्या पूर्व सीमेवर युद्धाचे ढग दाटले होते. अशा परिस्थितीत, ब्रिटिशांनी भारताला सोडून जावे, अशी मागणी जोर धरू लागली. महागाई, दुष्काळ आणि युद्धाचा ताण यामुळे सामान्य जनतेचे जीवन असह्य झाले होते. या सर्व घटकांमुळे, एक मोठे आणि निर्णायक आंदोलन करण्याची वेळ आली होती.

महात्मा गांधींचा 'करो या मरो' (Do or Die) नारा

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी, मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) अखिल भारतीय काँग्रेस समितीचे अधिवेशन भरले होते. या ऐतिहासिक अधिवेशनात, महात्मा गांधींनी एक अत्यंत प्रेरणादायी आणि भावनिक भाषण दिले. याच भाषणात त्यांनी भारतीयांना 'करो या मरो' (Do or Die) हा अविस्मरणीय नारा दिला. गांधीजी म्हणाले, "मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देणार आहे. तो मंत्र तुम्ही तुमच्या हृदयात कोरून ठेवा आणि प्रत्येक श्वासासोबत तो उच्चारा. तो मंत्र म्हणजे 'करो या मरो'. आपण एकतर भारताला स्वतंत्र करू, किंवा या प्रयत्नात मरण पत्करू. आपण आपली गुलामी कायम ठेवण्यासाठी जिवंत राहणार नाही."

"मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देणार आहे. तो मंत्र तुम्ही तुमच्या हृदयात कोरून ठेवा आणि प्रत्येक श्वासासोबत तो उच्चारा. तो मंत्र म्हणजे 'करो या मरो'. आपण एकतर भारताला स्वतंत्र करू, किंवा या प्रयत्नात मरण पत्करू. आपण आपली गुलामी कायम ठेवण्यासाठी जिवंत राहणार नाही." - महात्मा गांधी, ८ ऑगस्ट १९४२

गांधीजींनी स्पष्ट केले की, हे आंदोलन अहिंसक असेल, परंतु स्वातंत्र्यासाठी आवश्यक असलेला दृढनिश्चय आणि त्याग यासाठी भारतीयांनी तयार राहावे. त्यांनी ब्रिटिश सत्तेला त्वरित भारत सोडून जाण्याचे आवाहन केले. या ठरावाला 'भारत छोडो ठराव' असे म्हटले गेले आणि तो प्रचंड बहुमताने मंजूर झाला. यानंतर, ब्रिटिशांनी लगेचच कठोर कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.

आंदोलनाचा उद्रेक आणि व्यापकता

९ ऑगस्ट १९४२ च्या पहाटे, ब्रिटिशांनी 'ऑपरेशन झिरो अवर' (Operation Zero Hour) अंतर्गत महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना आझाद आणि इतर अनेक प्रमुख काँग्रेस नेत्यांना अटक केली. नेत्यांच्या अटकेमुळे आंदोलन नेतृत्वहीन झाले, परंतु याचा परिणाम उलटा झाला. जनतेचा राग अनावर झाला आणि आंदोलन अधिकच तीव्र झाले. नेत्यांच्या अटकेची बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि देशभरात उत्स्फूर्त उद्रेक झाला.

जनतेचा उत्स्फूर्त सहभाग

• विद्यार्थी: शाळा आणि महाविद्यालये बंद करून विद्यार्थ्यांनी आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांनी मोर्चे काढले, निदर्शने केली आणि ब्रिटिशविरोधी घोषणा दिल्या.
• कामगार: मुंबई, अहमदाबाद, जमशेदपूर आणि पुणे येथील कारखान्यांतील कामगारांनी मोठ्या प्रमाणात संप पुकारले. अनेक ठिकाणी आठवडे किंवा महिनेभर संप सुरू राहिले.
• शेतकरी: ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांनी ब्रिटिश प्रशासनाच्या विरोधात बंड केले. त्यांनी कर देण्यास नकार दिला आणि सरकारी इमारतींवर हल्ले केले.
• महिला: अरुणा असफ अली, सुचेता कृपलानी आणि उषा मेहता यांसारख्या महिला नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. अनेक सामान्य महिलांनीही मोर्चे, निदर्शने आणि ब्रिटिश वस्तूंच्या बहिष्कारासारख्या कारवायांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला.

भूमिगत चळवळ आणि समांतर सरकारे

प्रमुख नेते तुरुंगात असल्याने, जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अरुणा असफ अली, उषा मेहता यांसारख्या तरुण आणि उत्साही नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाची सूत्रे हाती घेतली. त्यांनी गुप्तपणे माहिती प्रसारित केली, कार्यकर्त्यांना एकत्र केले आणि ब्रिटिश प्रशासनाला आव्हान दिले. उषा मेहता यांनी मुंबईत एक गुप्त रेडिओ स्टेशन (Congress Radio) चालवले, ज्यावरून आंदोलनाच्या बातम्या आणि संदेश प्रसारित केले जात होते. हे रेडिओ स्टेशन काही काळ ब्रिटिश पोलिसांना हुलकावणी देत होते.

काही ठिकाणी, लोकांनी ब्रिटिश प्रशासनाला पूर्णपणे हाकलून लावले आणि स्वतःची समांतर सरकारे (Parallel Governments) स्थापन केली. यामध्ये महाराष्ट्रातील सातारा (क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली 'प्रति सरकार'), उत्तर प्रदेशातील बलिया (चित्तू पांडे), आणि बंगालमधील तामलुक (जातीय सरकार) येथील समांतर सरकारे विशेष उल्लेखनीय आहेत. या सरकारांनी काही काळ स्वतःचा कारभार चालवला, ज्यामुळे ब्रिटिश सत्तेची पकड कमकुवत झाली.

ब्रिटिशांचा क्रूर दमन

ब्रिटीश सरकारने या आंदोलनाला क्रूरपणे चिरडण्याचा प्रयत्न केला. हजारो लोकांना अटक करण्यात आली, लाठीमार करण्यात आला, गोळीबार करण्यात आला आणि अनेक ठिकाणी हवाई हल्ले देखील करण्यात आले. अधिकृत आकडेवारीनुसार, सुमारे १ लाख लोकांना अटक करण्यात आली आणि हजारो लोक मारले गेले. वृत्तपत्रांवर बंदी घालण्यात आली आणि सार्वजनिक सभांवर निर्बंध लादण्यात आले. मात्र, ब्रिटिशांच्या या दडपशाहीमुळे भारतीयांचा स्वातंत्र्याचा निर्धार अधिकच दृढ झाला.

'भारत छोडो' आंदोलनाचे महत्त्व आणि परिणाम

'भारत छोडो' आंदोलन हे भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक जलद, परंतु अत्यंत प्रभावी असे पर्व होते. जरी हे आंदोलन ब्रिटिशांनी तात्पुरते दडपले असले, तरी त्याचे दीर्घकालीन परिणाम खूप दूरगामी होते.

१. स्वातंत्र्याच्या अनिवार्यतेची जाणीव

या आंदोलनाने ब्रिटिशांना स्पष्ट संदेश दिला की, आता भारतीयांना अधिक काळ गुलाम ठेवणे शक्य नाही. भारतीयांची स्वातंत्र्याची इच्छा किती तीव्र आहे, हे या आंदोलनाने ब्रिटिशांना पटवून दिले. ब्रिटिशांना समजले की, आता भारताला स्वातंत्र्य देणे ही केवळ काळाची गरज नाही, तर ती एक अपरिहार्य बाब आहे.

२. जनतेमध्ये अभूतपूर्व एकता आणि आत्मविश्वास

या आंदोलनाने समाजातील प्रत्येक स्तरातील लोकांना एकत्र आणले. विद्यार्थी, कामगार, शेतकरी, महिला, आणि विविध जाती-धर्माचे लोक स्वातंत्र्याच्या एकाच ध्येयासाठी एकत्र आले. यामुळे भारतीयांमध्ये अभूतपूर्व एकता आणि आत्मविश्वास निर्माण झाला. नेत्यांच्या अटकेनंतरही जनतेने स्वतःहून आंदोलन पुढे नेले, हे त्यांच्यातील आत्मविश्वासाचे प्रतीक होते.

३. ब्रिटिश सत्तेची कमकुवतता

दुसऱ्या महायुद्धामुळे ब्रिटिश सरकार आधीच आर्थिक आणि लष्करी दृष्ट्या कमकुवत झाले होते. 'भारत छोडो' आंदोलनाने त्यांची भारतातील प्रशासकीय पकड अधिकच ढिली केली. त्यांना हे स्पष्ट झाले की, आता भारतावर राज्य करणे खूप कठीण झाले आहे आणि त्यांना लवकरच सत्ता हस्तांतरित करावी लागेल.

४. स्वातंत्र्याच्या अंतिम टप्प्याचा पाया

हे आंदोलन स्वातंत्र्याच्या दिशेने उचललेले एक मोठे आणि निर्णायक पाऊल होते. या आंदोलनानंतर, ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यावाचून पर्याय नाही हे स्पष्ट झाले. पुढील काही वर्षांतच, भारताला स्वातंत्र्य मिळाले, ज्याचा पाया 'भारत छोडो' आंदोलनाने रचला होता.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• 'भारत छोडो' आंदोलन 'ऑगस्ट क्रांती' म्हणूनही ओळखले जाते, कारण ते ऑगस्ट महिन्यात सुरू झाले.
• या आंदोलनाच्या काळात, स्वातंत्र्यसैनिकांनी ब्रिटिश सरकारच्या दळणवळण व्यवस्थेला (रेल्वे, टेलिग्राफ, पोस्ट ऑफिस) लक्ष्य केले, जेणेकरून प्रशासनाचे काम ठप्प होईल.
• गांधीजींनी 'करो या मरो' चा नारा दिला असला तरी, त्यांनी नेहमीच अहिंसेचे महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांच्यासाठी, 'मरणे' म्हणजे ब्रिटिशांच्या दडपशाहीला शरण न जाता, स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष करत राहणे.
• या आंदोलनात, अनेक तरुणांनी, विशेषतः विद्यार्थ्यांनी, अत्यंत धाडसाने सक्रिय सहभाग घेतला आणि देशाच्या भविष्यासाठी आपले योगदान दिले.
• 'भारत छोडो' आंदोलनामुळे ब्रिटिशांना हे कळून चुकले की, आता त्यांना भारतावर राज्य करण्यासाठी पुरेसे सैन्यबळ आणि संसाधने नाहीत, कारण दुसरे महायुद्धामुळे ते स्वतःच कमकुवत झाले होते.

निष्कर्ष

'भारत छोडो' आंदोलन हे केवळ इतिहासातील एक पान नाही, तर ते भारतीयांच्या दृढनिश्चयाचे, एकजुटीचे आणि स्वातंत्र्यावरील अढळ श्रद्धेचे प्रतीक आहे. या आंदोलनाने ब्रिटिश साम्राज्याच्या पायाला हादरा दिला आणि भारताला स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर आणून ठेवले.

आज, आपण स्वतंत्र भारतात श्वास घेत असताना, त्या महान स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मरण करणे आपले कर्तव्य आहे, ज्यांनी 'करो या मरो' च्या मंत्राला आपल्या जीवनाचा भाग बनवून देशासाठी सर्वस्व अर्पण केले. त्यांचे साहस, त्याग आणि दूरदृष्टी आपल्याला नेहमीच प्रेरणा देत राहील. या इतिहासातून आपण हे शिकतो की, एकजूट आणि दृढनिश्चय असेल, तर कोणतीही अडचण आपल्याला आपल्या ध्येयापासून परावृत्त करू शकत नाही.

जय हिंद!