भारत छोडो आंदोलन: स्वातंत्र्याच्या लढ्यातील एक निर्णायक टप्पा

भारत छोडो आंदोलन (Quit India Movement) हे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील एक सुवर्णपान आहे, ज्याने ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यास भाग पाडले. ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी सुरू झालेल्या या आंदोलनाने 'करो या मरो' (Do or Die) या महात्मा गांधींच्या ऐतिहासिक घोषणेने संपूर्ण देशाला एकजूट केले. या आंदोलनात केवळ राजकीय नेतेच नव्हे, तर सामान्य नागरिक, विद्यार्थी, महिला आणि समाजातील प्रत्येक घटकाने सक्रिय सहभाग घेतला. चला तर मग, या महान आंदोलनाचा इतिहास, त्याचे परिणाम आणि भारताच्या स्वातंत्र्यावरील त्याचा सखोल परिणाम सविस्तरपणे समजून घेऊया.

स्वातंत्र्याच्या अंतिम लढ्याची हाक: पार्श्वभूमी

दुसऱ्या महायुद्धाचा काळ होता (१९३९-१९४५) आणि ब्रिटन युद्धात गुंतले होते. भारताला ब्रिटिशांनी कोणताही सल्ला न घेता युद्धात ओढले होते. भारतीय नेत्यांनी ब्रिटिशांना युद्धात सहकार्य करण्याची तयारी दर्शवली होती, परंतु त्या बदल्यात भारताला युद्धानंतर पूर्ण स्वातंत्र्य मिळावे अशी त्यांची मागणी होती. मात्र, ब्रिटिशांनी केवळ वसाहतीचे स्वराज्य (Dominion Status) देण्याचे आश्वासन दिले, जे भारतीयांना मान्य नव्हते. १९४२ मध्ये क्रिप्स मिशन (Cripps Mission) भारतात आले. या मिशनचा उद्देश भारतीयांना युद्धात सहकार्य करण्यास राजी करणे हा होता, परंतु त्याच्या प्रस्तावांमध्ये भारताच्या पूर्ण स्वातंत्र्याबद्दल स्पष्टता नव्हती. यामुळे भारतीय नेत्यांमध्ये, विशेषतः महात्मा गांधींमध्ये तीव्र निराशा निर्माण झाली.

गांधीजींना वाटले की, ब्रिटिशांनी आता भारताबाहेर जाण्याची वेळ आली आहे. त्यांच्या मते, ब्रिटिशांच्या राजवटीमुळेच भारत जपानच्या संभाव्य आक्रमणाला बळी पडू शकतो. अशा परिस्थितीत, ब्रिटिशांनी तात्काळ भारत सोडून जावे, ही मागणी त्यांनी जोरकसपणे मांडली. हीच मागणी भारत छोडो आंदोलनाची आधारशिला बनली.

'करो या मरो' - गांधीजींचा ऐतिहासिक संदेश

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी, मुंबईतील ग्वालिया टँक मैदानावर (जे आज ऑगस्ट क्रांती मैदान म्हणून ओळखले जाते) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीची बैठक झाली. या बैठकीत 'भारत छोडो' चा ऐतिहासिक ठराव संमत करण्यात आला. याच वेळी महात्मा गांधींनी आपल्या भाषणात 'करो या मरो' (Do or Die) ही अविस्मरणीय घोषणा दिली. गांधीजी म्हणाले, "आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा या प्रयत्नात आपले प्राण देऊ. आपण आपल्या गुलामीची साखळी पाहण्यासाठी जगणार नाही."

महात्मा गांधींचे 'करो या मरो' चे आवाहन:

"मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देतो. तो तुमच्या हृदयात कोरून ठेवा आणि तुमच्या प्रत्येक श्वासाने तो व्यक्त करा. तो मंत्र आहे: 'करो या मरो'. एकतर आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा या प्रयत्नात आपले प्राण गमावू. आपण आपल्या गुलामीची साखळी पाहण्यासाठी जगणार नाही."

या घोषणेने संपूर्ण देशाला हादरवून सोडले. गांधीजींनी लोकांना सरकारी कार्यालये, रेल्वे स्थानके, पोस्ट ऑफिस आणि इतर ब्रिटिश संस्थांवर अहिंसक मार्गाने ताबा घेण्याचे आवाहन केले. या आंदोलनाचे वैशिष्ट्य असे होते की, गांधीजींनी लोकांना स्वतःचे नेतृत्व करण्याचे आवाहन केले, कारण त्यांना माहीत होते की ब्रिटिश सरकार सर्व मोठ्या नेत्यांना त्वरित अटक करेल. आणि तसेच झालेही.

जनसामान्यांचा अभूतपूर्व सहभाग: विद्यार्थी, महिला आणि सामान्य नागरिक

९ ऑगस्ट १९४२ रोजी पहाटेच महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना आझाद आणि इतर अनेक प्रमुख काँग्रेस नेत्यांना अटक करण्यात आली. नेत्यांना अटक झाल्यामुळे आंदोलन नेतृत्वहीन झाले, परंतु गांधीजींच्या 'करो या मरो' च्या घोषणेने सामान्य जनतेमध्ये एक नवा आत्मविश्वास आणि लढण्याची ऊर्जा निर्माण झाली होती. लोकांनी स्वयंस्फूर्तीने आंदोलनाची सूत्रे हाती घेतली.

विद्यार्थ्यांची भूमिका: क्रांतीचे तरुण दूत

भारत छोडो आंदोलनात विद्यार्थ्यांचा सहभाग खूप महत्त्वाचा होता. शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांनी आपले शिक्षण सोडून आंदोलनात उडी घेतली. त्यांनी मोर्चा काढले, ब्रिटिशविरोधी घोषणा दिल्या, गुप्त पत्रके वाटली आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांना मदत केली. अनेक ठिकाणी विद्यार्थ्यांनी ब्रिटिश अधिकारी आणि पोलिसांविरुद्ध थेट संघर्ष केला. त्यांच्या या धाडसी भूमिकेने आंदोलनाला प्रचंड बळ मिळाले आणि ब्रिटिशांना त्यांची ताकद कळाली.

महिलांचा सहभाग: शक्ती आणि धैर्याचे प्रतीक

या आंदोलनात महिलांचा सहभाग अभूतपूर्व होता. अरुणा असफ अली, सुचेता कृपलानी, उषा मेहता यांसारख्या महिलांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. उषा मेहता यांनी मुंबईत गुप्त रेडिओ स्टेशन (Congress Radio) चालवले, ज्यावरून आंदोलनाशी संबंधित बातम्या आणि संदेश प्रसारित केले जात होते. कस्तुरबा गांधी, कमला नेहरू यांसारख्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या पत्नींनीही सक्रिय भूमिका बजावली.

ग्रामीण भागातील महिलांनीही मोर्चे काढले, निदर्शने केली आणि अनेक ठिकाणी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांचा प्रतिकार केला. बंगालमधील मातंगिनी हजरांसारख्या वृद्ध महिलांनी तिरंगा घेऊन मोर्चाचे नेतृत्व केले आणि पोलिसांच्या गोळीबारात आपले प्राण गमावले. महिलांनी केवळ रस्त्यावर उतरूनच नव्हे, तर भूमिगत कार्यकर्त्यांना आश्रय देऊन आणि त्यांना मदत करूनही मोलाची भूमिका बजावली. त्यांच्या या सहभागामुळे आंदोलनाला एक वेगळेच बळ आणि नैतिकता प्राप्त झाली.

भूमिगत चळवळ आणि समांतर सरकारे

प्रमुख नेत्यांच्या अटकेनंतर, आंदोलनाचे नेतृत्व भूमिगत कार्यकर्त्यांनी केले. जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अच्युत पटवर्धन, अरुणा असफ अली, एस.एम. जोशी, नाना पाटील यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाला दिशा दिली. त्यांनी गुप्तपणे बैठका घेतल्या, संदेश प्रसारित केले, आणि जनतेला ब्रिटिशांविरुद्ध लढा सुरू ठेवण्यासाठी प्रेरित केले.

या आंदोलनादरम्यान देशाच्या अनेक भागांमध्ये तात्पुरती 'राष्ट्रीय सरकारे' किंवा 'समांतर सरकारे' स्थापन करण्यात आली. यामध्ये:

• उत्तर प्रदेशातील बलिया: चित्तू पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली ऑगस्ट १९४२ मध्ये समांतर सरकार स्थापन झाले.
• पश्चिम बंगालमधील तामलुक (मिदनापूर जिल्हा): 'तामलुक जातीय सरकार' या नावाने डिसेंबर १९४२ ते सप्टेंबर १९४४ पर्यंत हे सरकार कार्यरत होते.
• महाराष्ट्रातील सातारा: 'प्रति सरकार' या नावाने नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली १९४३ ते १९४६ पर्यंत हे सरकार सर्वात दीर्घकाळ चालले. यात न्यायदान, पोलीस दल आणि बाजार नियंत्रण यांसारख्या व्यवस्था होत्या.

या समांतर सरकारांनी ब्रिटिशांच्या सत्तेला आव्हान दिले आणि जनतेला स्वशासनाचा अनुभव दिला. त्यांनी स्थानिक पातळीवर प्रशासकीय कार्ये पार पाडली आणि स्वातंत्र्यसैनिकांना पाठिंबा दिला.

अहिंसक प्रतिकार आणि दडपशाही

भारत छोडो आंदोलन हे प्रामुख्याने अहिंसक असले तरी, ब्रिटिशांच्या क्रूर दडपशाहीमुळे काही ठिकाणी हिंसाचाराच्या घटनाही घडल्या. ब्रिटिश सरकारने आंदोलनाला दडपण्यासाठी अत्यंत कठोर पावले उचलली. हजारो लोकांना अटक करण्यात आली, लाठीमार आणि गोळीबार करण्यात आला. अनेक ठिकाणी जमावावर विमानांतून बॉम्ब फेकण्यात आले. अधिकृत आकडेवारीनुसार, सुमारे १०,००० लोक मारले गेले आणि १ लाखाहून अधिक लोकांना अटक करण्यात आली, परंतु अनधिकृत आकडेवारी यापेक्षा कितीतरी जास्त होती.

सरकारी इमारती, रेल्वे स्थानके, पोस्ट ऑफिस आणि पोलीस ठाण्यांवर हल्ले झाले. रेल्वे रुळांची तोडफोड करण्यात आली आणि दळणवळण यंत्रणा विस्कळीत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. ब्रिटिशांनी जमावबंदी लागू केली आणि वृत्तपत्रांवर निर्बंध लादले. तरीही, भारतीय जनतेचा निर्धार कायम होता. 'करो या मरो' च्या मंत्राने त्यांना लढत राहण्याची प्रेरणा दिली. या आंदोलनाने ब्रिटिशांना हे स्पष्ट केले की, आता भारतावर राज्य करणे शक्य नाही.

भारत छोडो आंदोलनाचा वारसा आणि परिणाम

भारत छोडो आंदोलन हे जरी लगेचच स्वातंत्र्य मिळवून देऊ शकले नाही, तरी त्याचे दीर्घकालीन परिणाम खूप महत्त्वाचे होते. या आंदोलनाने ब्रिटिशांच्या साम्राज्याची पाळेमुळे खिळखिळी केली आणि त्यांना हे स्पष्टपणे जाणवले की, आता भारतावर राज्य करणे शक्य नाही. हे आंदोलन स्वातंत्र्याच्या दिशेने एक निर्णायक टप्पा ठरले.

• ब्रिटिशांवर दबाव: या आंदोलनामुळे ब्रिटिशांवर भारताला स्वातंत्र्य देण्याचा प्रचंड आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय दबाव वाढला. दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटनची आर्थिक स्थितीही कमकुवत झाली होती, ज्यामुळे त्यांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यावाचून पर्याय नव्हता.
• राष्ट्रीय एकात्मता: या आंदोलनाने विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक गटांना एकत्र आणले. 'करो या मरो' या घोषणेने संपूर्ण देशाला एकजूट केले आणि राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना अधिक दृढ केली.
• जनतेमध्ये आत्मविश्वास: नेत्यांच्या अटकेनंतरही सामान्य जनतेने ज्या धैर्याने आंदोलनाचे नेतृत्व केले, त्यामुळे त्यांच्यात प्रचंड आत्मविश्वास निर्माण झाला. आपण स्वतःच्या बळावर स्वातंत्र्य मिळवू शकतो, ही भावना बळावली.
• भविष्यातील प्रेरणा: या आंदोलनाने भविष्यातील स्वातंत्र्यसैनिकांना आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना प्रेरणा दिली. स्वातंत्र्यानंतरही अनेक सामाजिक आणि राजकीय आंदोलनांमध्ये 'भारत छोडो' ची भावना दिसून आली.
• स्वातंत्र्याची प्रक्रिया वेगवान: या आंदोलनाने भारताच्या स्वातंत्र्याची प्रक्रिया खूप वेगवान केली. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाले, यात भारत छोडो आंदोलनाचा सिंहाचा वाटा होता.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• 'भारत छोडो' (Quit India) हे नाव महात्मा गांधींनी दिले नव्हते, तर समाजवादी नेते युसूफ मेहेरअली यांनी हे नाव सुचवले होते.
• आंदोलनादरम्यान, महात्मा गांधी आणि इतर प्रमुख नेत्यांना पुणे येथील आगा खान पॅलेसमध्ये (Aga Khan Palace) कैद करण्यात आले होते. याच ठिकाणी कस्तुरबा गांधी आणि गांधीजींचे सचिव महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले.
• उषा मेहता यांनी चालवलेल्या भूमिगत 'काँग्रेस रेडिओ' वरून राष्ट्रगीत, स्वातंत्र्यसैनिकांची भाषणे आणि आंदोलनाच्या बातम्या प्रसारित केल्या जात होत्या.
• या आंदोलनाला 'ऑगस्ट क्रांती' असेही म्हटले जाते, कारण ते ऑगस्ट महिन्यात सुरू झाले.
• सातारा येथील 'प्रति सरकार'ने दारूबंदी, गावांमध्ये स्वच्छता अभियान आणि शिक्षणाचा प्रसार यांसारखी अनेक समाजोपयोगी कामे केली होती.

सारांश

भारत छोडो आंदोलन हे केवळ एक राजकीय आंदोलन नव्हते, तर ते भारतीय जनतेच्या स्वातंत्र्याच्या तीव्र इच्छेचे आणि धैर्याचे प्रतीक होते. 'करो या मरो' च्या घोषणेने पेटलेल्या या जनआंदोलनाने ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यास भाग पाडले. यात विद्यार्थी, महिला आणि सामान्य नागरिकांचा सहभाग अभूतपूर्व होता, ज्याने ब्रिटिशांच्या सत्तेची पाळेमुळे हादरवून टाकली. या आंदोलनाने भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग प्रशस्त केला आणि राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना अधिक दृढ केली. भारत छोडो आंदोलनाचा वारसा आजही आपल्याला अन्याय आणि शोषणाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देतो आणि लोकशाही मूल्यांचे महत्त्व पटवून देतो. हा केवळ इतिहासाचा एक अध्याय नाही, तर तो आपल्या राष्ट्रनिर्माणाचा एक अविभाज्य भाग आहे।