भारत छोडो आंदोलन: स्वातंत्र्य संग्रामातील एक निर्णायक टप्पा
प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,
आज ९ ऑगस्ट! हा दिवस भारतीय इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरला गेला आहे. १९४२ साली याच दिवशी महात्मा गांधींनी 'भारत छोडो' चा नारा दिला आणि इंग्रजांना भारत सोडून जाण्यास भाग पाडण्यासाठी एक अभूतपूर्व आंदोलन सुरू केले. हे आंदोलन म्हणजे केवळ एक चळवळ नव्हती, तर ते भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची प्रखर ज्योत पेटवणारे, त्यांना एकजुटीने लढण्यास प्रवृत्त करणारे एक महायुद्ध होते. आज आपण याच भारत छोडो आंदोलनाची पार्श्वभूमी, प्रमुख घटना, 'करो वा मरो' चा संदेश, त्याचा परिणाम आणि सामूहिक कृतीतून मिळालेले धडे सविस्तरपणे समजून घेणार आहोत.
१९४२ साल उजाडले, तेव्हा भारताची परिस्थिती अत्यंत नाजूक होती. दुसऱ्या महायुद्धाचे ढग जगभरावर पसरले होते आणि ब्रिटनही त्यात पूर्णपणे गुंतले होते. ब्रिटिशांना भारताकडून युद्धासाठी मोठ्या प्रमाणात पाठिंब्याची अपेक्षा होती, परंतु भारतीयांची मागणी होती की, जर आम्हाला युद्धासाठी मदत करायची असेल, तर आम्हाला आधी पूर्ण स्वातंत्र्य द्या. ब्रिटिशांनी मात्र या मागणीकडे दुर्लक्ष केले. याच परिस्थितीत, भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी एक निर्णायक लढा देण्याची वेळ आली होती, असे गांधीजींना वाटले.
भारत छोडो आंदोलनाची पार्श्वभूमी
भारत छोडो आंदोलनाची बीजे अनेक वर्षांपासून पेरली जात होती. पहिल्या महायुद्धानंतर ब्रिटिशांनी भारतीयांना दिलेली स्वातंत्र्याची आश्वासने पूर्ण केली नाहीत. जालियनवाला बाग हत्याकांड, असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंग आंदोलन यांसारख्या घटनांनी भारतीयांच्या मनात ब्रिटिशांविरुद्ध असंतोष खदखदत होता.
- दुसरे महायुद्ध आणि भारताची भूमिका: १९३९ मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. ब्रिटनने भारताला कोणताही सल्ला न घेता युद्धात सामील केले. यामुळे भारतीय नेत्यांमध्ये तीव्र नाराजी पसरली. काँग्रेसने ब्रिटिश सरकारकडे मागणी केली की, जर ब्रिटिशांना भारताचा पाठिंबा हवा असेल, तर त्यांनी भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याचे आश्वासन द्यावे.
- क्रिप्स मिशनची निराशा: १९४२ च्या मार्च महिन्यात ब्रिटनने सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली एक शिष्टमंडळ (क्रिप्स मिशन) भारतात पाठवले. या मिशनचा उद्देश होता की, युद्धासाठी भारताचा पाठिंबा मिळवणे आणि युद्धानंतर भारताला स्वायत्तता देण्याबाबत चर्चा करणे. मात्र, क्रिप्स मिशनने पूर्ण स्वातंत्र्याची काँग्रेसची मागणी फेटाळून लावली आणि युद्धानंतर भारताला 'डोमिनियन स्टेटस' (स्वयंशासित वसाहत) देण्याचे आश्वासन दिले. हे आश्वासन भारतीयांना मान्य नव्हते, कारण त्यांना पूर्ण स्वातंत्र्य हवे होते. महात्मा गांधींनी क्रिप्स मिशनच्या प्रस्तावाला 'मागे पडलेल्या बँकेचा पुढील तारखेचा चेक' (A post-dated cheque on a crashing bank) असे संबोधले. क्रिप्स मिशनच्या अपयशामुळे भारतीयांचा ब्रिटिशांवरील विश्वास पूर्णपणे उडाला.
- महागाई आणि दुष्काळ: युद्धाच्या काळात भारतात महागाई प्रचंड वाढली होती. अन्नधान्याचा तुटवडा आणि दुष्काळामुळे सामान्य जनतेचे हाल होत होते. यामुळे ब्रिटिश सरकारविरुद्धचा रोष आणखी वाढला.
या सर्व कारणांमुळे, ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून लावणे हाच एकमेव मार्ग आहे, अशी भावना लोकांमध्ये दृढ झाली. महात्मा गांधींनी या असंतोषाला एका मोठ्या आंदोलनाचे स्वरूप देण्याचे ठरवले.
'करो वा मरो' चा एल्गार
८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (जे आता ऑगस्ट क्रांती मैदान म्हणून ओळखले जाते) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीची ऐतिहासिक बैठक झाली. या बैठकीत 'भारत छोडो' चा ठराव मंजूर करण्यात आला. याच दिवशी महात्मा गांधींनी भारतीयांना 'करो वा मरो' (Do or Die) हा अविस्मरणीय संदेश दिला. त्यांच्या भाषणातील काही महत्त्वाचे अंश आजही प्रेरणा देतात:
“मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देणार आहे. तो मंत्र तुम्ही तुमच्या हृदयावर कोरून ठेवा आणि तुमच्या प्रत्येक श्वासात तो व्यक्त होऊ द्या. तो मंत्र आहे: ‘करो वा मरो’. आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा या प्रयत्नात आपले प्राण देऊ. आपण आपली गुलामगिरी कायम ठेवण्यासाठी जगणार नाही.”
हा संदेश केवळ एक घोषणा नव्हती, तर तो प्रत्येक भारतीयाला स्वातंत्र्यासाठी सर्वस्व पणाला लावण्याचे आवाहन होते. गांधीजींनी स्पष्ट केले की, हे आंदोलन अहिंसक असेल, परंतु जर ब्रिटिशांनी दडपशाही केली, तर लोकांनी स्वसंरक्षणासाठी प्रतिकार करण्यास मागे हटू नये. त्यांनी सरकारी कर्मचारी, सैनिक, विद्यार्थी, शेतकरी या सर्वांना आपापल्या परीने स्वातंत्र्य संग्रामात योगदान देण्याचे आवाहन केले.
आंदोलनाचा उद्रेक आणि प्रसार
९ ऑगस्ट १९४२ रोजी पहाटेच महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना आझाद यांसारख्या काँग्रेसच्या प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली. या अचानक झालेल्या अटकेमुळे आंदोलन नेतृत्वहीन झाले खरे, पण ते थांबले नाही, उलट ते अधिक तीव्र झाले. नेत्यांच्या अटकेची बातमी वाऱ्यासारखी देशभर पसरली आणि जनतेचा संताप अनावर झाला. लोकांनी उत्स्फूर्तपणे आंदोलनात उडी घेतली.
- स्वयंप्रेरित उठाव: हे आंदोलन कोणत्याही विशिष्ट नेत्याच्या मार्गदर्शनाखाली चालले नाही. गांधीजींच्या 'करो वा मरो' या संदेशाने प्रेरित होऊन सामान्य जनता, विद्यार्थी, महिला, कामगार, शेतकरी यांनी आपापल्या पातळीवर लढा सुरू केला. हे एक 'नेतेविहीन' आंदोलन होते, जिथे प्रत्येकजण स्वतःच नेता बनला होता.
- संप, मोर्चे आणि निदर्शने: देशभरात संप, मोर्चे, निदर्शने आणि सरकारी इमारतींवर हल्ले झाले. रेल्वे स्थानके, पोस्ट ऑफिस, पोलीस ठाणी यांना लक्ष्य करण्यात आले, कारण ती ब्रिटिश सत्तेची प्रतीके होती. विद्यार्थ्यांनी शाळा-महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकला आणि आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला.
- भूमिगत चळवळ: अनेक नेते भूमिगत झाले आणि त्यांनी आंदोलनाचे नेतृत्व केले. अरुणा असफ अली, जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, सुचेता कृपलानी, उषा मेहता यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून रेडिओ स्टेशन चालवले, पत्रके वाटली आणि लोकांना संघटित केले. उषा मेहता यांनी 'काँग्रेस रेडिओ' च्या माध्यमातून ब्रिटिशांविरुद्ध माहिती प्रसारित केली, जी ब्रिटिशांसाठी एक मोठा धोका होती.
- समांतर सरकारे: काही ठिकाणी लोकांनी ब्रिटिश सरकारला पूर्णपणे बाजूला सारून स्वतःची 'समांतर सरकारे' स्थापन केली. उदाहरणार्थ, उत्तर प्रदेशातील बलिया येथे चित्तू पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली, पश्चिम बंगालमधील मिदनापूर जिल्ह्यातील तामलुक येथे 'जातीय सरकार' (Jatiya Sarkar) आणि महाराष्ट्रातील सातारा येथे क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली 'प्रतिसरकार' (पत्रिसरकार) स्थापन करण्यात आले. या समांतर सरकारांनी काही काळ स्थानिक पातळीवर राज्यकारभार चालवला आणि ब्रिटिशांना मोठा धक्का दिला.
- महिलांचा सहभाग: या आंदोलनात महिलांनी मोठ्या संख्येने भाग घेतला. त्यांनी निदर्शने केली, भूमिगत कार्यकर्त्यांना मदत केली आणि ब्रिटिश पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यांना धैर्याने तोंड दिले.
आंदोलनाचे परिणाम आणि महत्त्व
ब्रिटिश सरकारने हे आंदोलन दडपण्यासाठी प्रचंड बळाचा वापर केला. हजारो लोकांना अटक करण्यात आली, गोळीबार करण्यात आले, लाठीमार करण्यात आले. अनेक ठिकाणी लष्कर पाचारण करण्यात आले. परंतु, हे आंदोलन दडपले गेले असले तरी, त्याचे परिणाम दूरगामी होते.
- ब्रिटिशांना भारताच्या स्वातंत्र्याची जाणीव: भारत छोडो आंदोलनाने ब्रिटिशांना हे स्पष्ट केले की, आता भारतावर राज्य करणे शक्य नाही. भारतीयांमध्ये स्वातंत्र्याची एवढी प्रबळ इच्छा निर्माण झाली होती की, त्यांना जास्त काळ गुलाम ठेवणे अशक्य होते. या आंदोलनामुळे ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्याशिवाय पर्याय नाही, याची जाणीव झाली.
- राष्ट्रीय एकात्मता: हे आंदोलन संपूर्ण भारतात, शहरी आणि ग्रामीण भागात पसरले होते. याने विविध प्रांतांतील, धर्मांतील आणि जातींतील लोकांना एकत्र आणले. 'करो वा मरो' या घोषणेने सर्वांना एकच उद्देश दिला – स्वातंत्र्य.
- नेतृत्व विकास: प्रमुख नेते तुरुंगात असल्याने, दुसऱ्या फळीतील नेत्यांना आणि सामान्य कार्यकर्त्यांना नेतृत्व करण्याची संधी मिळाली. यामुळे भविष्यातील स्वातंत्र्य संग्रामासाठी नवीन नेतृत्वाची फळी तयार झाली.
- स्वातंत्र्याकडे गती: जरी हे आंदोलन तात्पुरते दडपले गेले असले तरी, त्याने स्वातंत्र्याच्या प्रक्रियेला प्रचंड वेग दिला. दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटनची आर्थिक स्थिती कमकुवत झाली होती आणि त्यांना भारतावर राज्य करणे परवडणारे नव्हते. भारत छोडो आंदोलनाने त्यांना अंतिम निर्णय घेण्यास भाग पाडले.
- जागतिक स्तरावर प्रभाव: या आंदोलनामुळे भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीला जागतिक स्तरावर पाठिंबा मिळाला. अनेक देशांनी ब्रिटनवर भारताला स्वातंत्र्य देण्याबाबत दबाव आणला.
या आंदोलनात सुमारे ९४,००० लोकांना अटक करण्यात आली, १०,००० हून अधिक लोकांना ठार मारण्यात आले किंवा जखमी करण्यात आले, असे काही आकडे सांगतात. हे आकडे या आंदोलनाची तीव्रता आणि ब्रिटिशांची दडपशाही स्पष्ट करतात.
सामूहिक कृतीचे धडे
भारत छोडो आंदोलन हे केवळ एक ऐतिहासिक घटना नाही, तर ते सामूहिक कृती, दृढनिश्चय आणि बलिदानातून काय साध्य केले जाऊ शकते याचे एक ज्वलंत उदाहरण आहे. या आंदोलनातून आपल्याला अनेक महत्त्वाचे धडे मिळतात:
- एकतेची शक्ती: जेव्हा लोक एका समान ध्येयासाठी एकत्र येतात, तेव्हा कोणतीही शक्ती त्यांना हरवू शकत नाही. भारत छोडो आंदोलनाने भारतीयांना एक केले आणि हीच एकता स्वातंत्र्याची गुरुकिल्ली ठरली.
- नेतृत्व आणि स्वयं-नेतृत्व: जरी प्रमुख नेते तुरुंगात असले तरी, सामान्य जनतेने स्वतः पुढाकार घेऊन आंदोलन पुढे नेले. हे दाखवून देते की, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये बदल घडवण्याची क्षमता असते.
- अहिंसा आणि प्रतिकार: गांधीजींनी अहिंसेचा मार्ग अवलंबला, परंतु जेव्हा ब्रिटिशांनी अमानुष दडपशाही केली, तेव्हा लोकांनी स्वसंरक्षणासाठी प्रतिकार केला. अहिंसक प्रतिकार हा नेहमीच परिणामकारक असतो, हे या आंदोलनाने सिद्ध केले.
- बलिदान आणि त्याग: हजारो भारतीयांनी स्वातंत्र्यासाठी आपले प्राण गमावले, तुरुंगवास भोगला आणि सर्वस्व त्यागले. त्यांच्या या बलिदानामुळेच आपल्याला आजचे स्वातंत्र्य मिळाले आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- 'भारत छोडो' (Quit India) हा नारा युसूफ मेहेरअली यांनी दिला होता, जे एक समाजवादी नेते आणि मुंबईचे महापौर होते. त्यांनीच 'सायमन गो बॅक' हा नाराही दिला होता.
- महात्मा गांधींनी 'करो वा मरो' चा संदेश दिला, तेव्हा त्यांचे वय ७३ वर्षे होते. त्यांच्या या संदेशाने तरुणांमध्ये प्रचंड उत्साह संचारला.
- या आंदोलनादरम्यान 'काँग्रेस रेडिओ' नावाचे एक भूमिगत रेडिओ स्टेशन चालवले जात होते. उषा मेहता यांनी ते चालवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. या रेडिओवरून ब्रिटिशांविरुद्ध बातम्या प्रसारित केल्या जात होत्या.
- १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनानंतर, ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्याबाबतची गांभीर्याने विचारणा सुरू केली आणि १९४७ पर्यंत भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.
- या आंदोलनाला 'ऑगस्ट क्रांती' असेही म्हटले जाते, कारण ९ ऑगस्ट रोजी ते सुरू झाले. मुंबईतील गवालिया टँक मैदानाचे नाव बदलून 'ऑगस्ट क्रांती मैदान' असे ठेवण्यात आले आहे.
निष्कर्ष
भारत छोडो आंदोलन हे भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक सुवर्ण पान आहे. या आंदोलनाने इंग्रजांना स्पष्ट संदेश दिला की, आता त्यांचा भारतातील सूर्य मावळतीला लागला आहे. या आंदोलनाने केवळ भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग मोकळा केला नाही, तर ते जगातील इतर वसाहतींमधील लोकांनाही स्वातंत्र्यासाठी लढण्याची प्रेरणा देणारे ठरले. या दिवशी आपण आपल्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्याग आणि बलिदानाचे स्मरण करूया आणि त्यांच्या स्वप्नातील भारत घडवण्यासाठी कटिबद्ध होऊया.
या महान आंदोलनातून मिळालेले एकतेचे आणि सामूहिक कृतीचे धडे आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. आपण आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी, समाजाच्या भल्यासाठी एकजुटीने काम केले, तर कोणतेही ध्येय अशक्य नाही.
