राष्ट्रध्वजाची गौरवशाली निर्मिती: २२ जुलै १९४७
आज, २२ जुलै रोजी, आपण भारताच्या राष्ट्रध्वजाच्या स्वीकृतीचा ७९ वा वर्धापन दिन साजरा करत आहोत. हा दिवस भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभिमानास्पद टप्पा आहे. १९४७ साली भारताला स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वीच, आपल्या स्वतंत्र राष्ट्राचे प्रतीक म्हणून कोणता ध्वज असावा, यावर सखोल विचारमंथन सुरू झाले होते. अनेक चर्चा, वादविवाद आणि सूचनांनंतर, भारतीय संविधान सभेने २२ जुलै १९४७ रोजी, आपल्या तिरंग्याला स्वतंत्र भारताचा राष्ट्रीय ध्वज म्हणून एकमताने स्वीकारले. हा निर्णय केवळ एका दिवसाचे फलित नव्हते, तर अनेक दशकांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील त्याग, बलिदान आणि भारताच्या विविधतेतील एकतेच्या भावनेचे प्रतीक होता.
या ऐतिहासिक दिवशी, संविधान सभेच्या बैठकीत पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी एक प्रस्ताव मांडला होता, ज्यात त्यांनी राष्ट्रध्वजाचे महत्त्व आणि त्याच्या रंगांचे प्रतीकवाद स्पष्ट केले. त्यांनी आपल्या भाषणात म्हटले होते की, "हा ध्वज केवळ कापडाचा एक तुकडा नाही, तर तो आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्याचे आणि प्रतिष्ठेचे प्रतीक आहे." या ध्वजाची रचना आंध्र प्रदेशातील पिंगळी व्यंकय्या यांनी केली होती. मूळतः त्यांनी गांधीजींच्या सूचनेनुसार १९२१ मध्ये लाल, हिरवा आणि मध्यभागी चरखा असलेला ध्वज तयार केला होता. परंतु, स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर असताना, ध्वजाला अधिक सर्वसमावेशक स्वरूप देण्याची आवश्यकता होती. त्यामुळे, १९३१ च्या ध्वजात काही बदल करून, १९४७ मध्ये संविधान सभेने सध्याच्या तिरंग्याला अधिकृतपणे स्वीकारले, ज्यात चरख्याऐवजी अशोकचक्राचा समावेश करण्यात आला.
या ध्वजाची निवड करताना, संविधान सभेने एक ध्वज समिती स्थापन केली होती, ज्याचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद होते. या समितीने अनेक ध्वजांच्या डिझाइनचा अभ्यास केला आणि शेवटी पिंगळी व्यंकय्या यांच्या डिझाइनमध्ये काही बदल करून ते अंतिम केले. २२ जुलै १९४७ रोजी, हा तिरंगा ध्वज केवळ एक प्रतीक म्हणून नव्हे, तर भारताच्या उज्ज्वल भविष्याची आणि सार्वभौमत्वाची ग्वाही म्हणून जगासमोर आला.
तिरंग्याचा ऐतिहासिक प्रवास: संकल्पनेपासून स्वीकारण्यापर्यंत
आजचा आपला राष्ट्रध्वज, तिरंगा, एका रात्रीत तयार झालेला नाही. त्याच्यामागे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाचा एक मोठा इतिहास दडलेला आहे, ज्यामध्ये अनेक ध्वजांच्या संकल्पना आणि बदलांचा समावेश आहे. आपल्या देशासाठी एक स्वतंत्र आणि गौरवशाली ध्वज असावा ही कल्पना १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातच रुजू लागली होती. चला तर मग, या ऐतिहासिक प्रवासावर एक दृष्टिक्षेप टाकूया:
१. भगिनी निवेदिता यांचा ध्वज (१९०४)
स्वामी विवेकानंद यांच्या शिष्या भगिनी निवेदिता यांनी १९०४ मध्ये पहिला भारतीय ध्वज डिझाइन केला होता, असे मानले जाते. या ध्वजात लाल आणि पिवळे रंग होते. लाल रंग स्वातंत्र्यासाठीच्या संघर्षाचे, तर पिवळा रंग विजयाचे प्रतीक होता. यात 'वंदे मातरम्' असे बंगाली भाषेत लिहिलेले होते आणि एका बाजूला वज्र (इंद्रदेवाचे शस्त्र) व दुसऱ्या बाजूला कमळाचे फूल होते. कमळ शुद्धतेचे, तर वज्र सामर्थ्याचे प्रतीक होते.
२. कलकत्ता ध्वज (१९०६)
१९०६ मध्ये, बंगालच्या फाळणीविरोधातील आंदोलनादरम्यान, कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथे 'वंदे मातरम्' ध्वज फडकवण्यात आला. या ध्वजात हिरवा, पिवळा आणि लाल असे तीन आडवे पट्टे होते. वरच्या हिरव्या पट्ट्यावर आठ कमळे होती, जी तत्कालीन आठ ब्रिटिश प्रांतांचे प्रतिनिधित्व करत होती. मध्यभागी असलेल्या पिवळ्या पट्ट्यावर 'वंदे मातरम्' असे देवनागरी लिपीत लिहिलेले होते. खालच्या लाल पट्ट्यावर चंद्र आणि सूर्य यांची चित्रे होती.
३. मॅडम कामा ध्वज (१९०७)
प्रसिद्ध स्वातंत्र्यसेनानी मॅडम भिकाजी कामा यांनी १९०७ मध्ये जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथे आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषदेत हा ध्वज फडकवला. हा ध्वज कलकत्ता ध्वजाशी साम्य दर्शवणारा होता, परंतु त्यात काही बदल होते. यात हिरवा, केशरी आणि लाल असे पट्टे होते. हिरव्या पट्ट्यावर आठ कमळे, केशरी पट्ट्यावर 'वंदे मातरम्' आणि लाल पट्ट्यावर चंद्र व सूर्य होते. हा ध्वज परदेशी भूमीवर फडकवला गेलेला पहिला भारतीय ध्वज होता.
४. होमरूल लीग ध्वज (१९१७)
डॉ. अॅनी बेझंट आणि लोकमान्य टिळक यांनी १९१७ मध्ये सुरू केलेल्या होमरूल लीग चळवळीदरम्यान हा ध्वज वापरला गेला. यात पाच लाल आणि चार हिरवे आडवे पट्टे होते. डाव्या बाजूला वरच्या कोपऱ्यात युनियन जॅक (ब्रिटिश ध्वज) होता, जो स्व-शासनाची मागणी करत असतानाही ब्रिटिश साम्राज्याशी असलेले नाते दर्शवत होता. यात सात तारे होते, जे सप्तर्षींचे प्रतीक होते. उजव्या बाजूला चंद्र आणि तारे होते.
५. गांधीजींचा ध्वज (१९२१)
१९२१ मध्ये महात्मा गांधींनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेससाठी एका नवीन ध्वजाची संकल्पना मांडली. आंध्र प्रदेशातील पिंगळी व्यंकय्या यांनी हा ध्वज तयार केला. यात लाल आणि हिरवे असे दोन मुख्य पट्टे होते, जे भारतातील हिंदू आणि मुस्लिम समुदायांचे प्रतिनिधित्व करत होते. गांधीजींच्या सूचनेनुसार, मध्यभागी एक चरखा जोडण्यात आला, जो स्वदेशी आणि आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक होता. नंतर, शांततेचे प्रतीक म्हणून पांढऱ्या रंगाचा पट्टा देखील जोडण्यात आला.
६. १९३१ चा ध्वज
१९३१ हे वर्ष भारतीय ध्वजाच्या इतिहासात एक महत्त्वाचे वर्ष ठरले. काँग्रेस समितीने एक नवीन ध्वज स्वीकारला, ज्यात केशरी, पांढरा आणि हिरवा असे तीन पट्टे होते. मध्यभागी चरखा होता. या ध्वजातील रंगांना कोणत्याही विशिष्ट समुदायाशी न जोडता, केशरी रंग शौर्य आणि त्याग, पांढरा रंग सत्य आणि शांतता, तर हिरवा रंग निष्ठा आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले गेले. हा ध्वज आजच्या आपल्या राष्ट्रध्वजाच्या सर्वात जवळचा होता.
या दीर्घ आणि वैविध्यपूर्ण प्रवासातून आपला आजचा तिरंगा ध्वज साकारला. प्रत्येक टप्प्यावर, ध्वजाने भारताच्या वाढत्या राष्ट्रवादाची आणि स्वातंत्र्याच्या तीव्र आकांक्षेची कहाणी सांगितली.
तिरंग्यातील प्रत्येक रंगाचा आणि चिन्हाचा अर्थ
आपला राष्ट्रध्वज, तिरंगा, केवळ तीन रंगांचा आणि एका चक्राचा समूह नाही, तर तो भारताच्या तत्त्वज्ञानाचे, मूल्यांचे आणि आकांक्षांचे प्रतीक आहे. ध्वजातील प्रत्येक रंग आणि अशोकचक्र एक गहन अर्थ धारण करते, जे आपल्याला आपल्या राष्ट्राच्या आत्म्याची ओळख करून देते.
१. केशरी रंग (वरचा पट्टा): त्याग, शौर्य आणि निस्वार्थता
ध्वजाच्या सर्वात वरचा केशरी रंग (भगवा) हा त्याग, शौर्य आणि निस्वार्थतेचे प्रतीक आहे. हा रंग देशासाठी बलिदान देणाऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या आणि सैनिकांच्या धैर्याची आठवण करून देतो. हा रंग आपल्याला स्वार्थाचा त्याग करून राष्ट्रसेवेला प्राधान्य देण्याची प्रेरणा देतो. भारतीय संस्कृतीत, हा रंग अनेकदा आध्यात्मिकतेशी आणि तपस्येशी जोडला जातो, जो आपल्याला उच्च मूल्यांचे पालन करण्यास प्रोत्साहित करतो.
२. पांढरा रंग (मध्यभागी): शांतता, सत्य आणि शुद्धता
मध्यभागी असलेला पांढरा रंग शांतता, सत्य आणि शुद्धतेचे प्रतीक आहे. भारत हा जगाला शांततेचा संदेश देणारा देश आहे आणि हा रंग त्याच मूल्यांचे प्रतिनिधित्व करतो. पांढरा रंग आपल्याला जीवनात आणि व्यवहारात सत्य आणि पारदर्शकतेचे महत्त्व शिकवतो. तो आपल्याला देशात आणि जगात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न करण्याची आठवण करून देतो.
३. हिरवा रंग (खालचा पट्टा): समृद्धी, सुपीकता आणि वाढ
ध्वजाच्या सर्वात खालचा हिरवा रंग समृद्धी, सुपीकता आणि वाढीचे प्रतीक आहे. भारत हा एक कृषीप्रधान देश आहे आणि हिरवा रंग आपल्या भूमीची सुपीकता आणि नैसर्गिक सौंदर्याचे दर्शन घडवतो. हा रंग आपल्याला विकास आणि प्रगतीसाठी सतत प्रयत्नशील राहण्याची प्रेरणा देतो. तो आशावाद आणि जीवंतपणाचे प्रतीक आहे, जे आपल्याला भविष्याकडे सकारात्मक दृष्टीने पाहण्यास शिकवतो.
४. अशोकचक्र (मध्यभागी): प्रगती, गती आणि न्याय
ध्वजाच्या मध्यभागी, पांढऱ्या पट्ट्यावर, निळ्या रंगाचे अशोकचक्र आहे. हे चक्र सारनाथ येथील सम्राट अशोकाच्या सिंहस्तंभातून घेतले आहे. अशोकचक्राला 'धर्मचक्र' असेही म्हणतात आणि ते प्रगती, गती आणि न्यायाचे प्रतीक आहे. त्यात २४ आरे आहेत, जे २४ तास आणि २४ धर्ममार्गांचे प्रतिनिधित्व करतात. हे चक्र आपल्याला सतत पुढे जात राहण्याची, स्थिर न राहण्याची आणि न्यायाच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देते. हे भारताच्या कायद्याचे राज्य आणि लोकशाही मूल्यांचे प्रतीक आहे.
या सर्व रंगांचा आणि चिन्हांचा एकत्रित अर्थ असा आहे की, भारत एक असा देश आहे जो त्याग, शौर्य आणि निस्वार्थतेने भरलेला आहे, जो शांतता, सत्य आणि शुद्धतेवर विश्वास ठेवतो, जो समृद्धी आणि वाढीसाठी प्रयत्नशील आहे आणि जो सतत प्रगती करत राहतो, न्यायाचे आणि धर्माचे पालन करतो. तिरंगा हा केवळ एक ध्वज नाही, तर आपल्या राष्ट्राच्या आत्म्याचा आरसा आहे.
राष्ट्रध्वजाच्या सन्मानाचे नियम आणि आचारसंहिता: ध्वजसंहिता २००२
आपला राष्ट्रध्वज हा आपल्या देशाचा मानबिंदू आहे. त्याचा सन्मान करणे हे प्रत्येक भारतीयाचे कर्तव्य आहे. या सन्मानाचे रक्षण करण्यासाठी आणि ध्वजाचा योग्य वापर सुनिश्चित करण्यासाठी, भारत सरकारने 'भारतीय ध्वजसंहिता २००२' (Flag Code of India 2002) तयार केली आहे. या संहितेमध्ये ध्वज कसा फडकवावा, कधी फडकवावा आणि कोणत्या परिस्थितीत त्याचा वापर टाळावा याबद्दल तपशीलवार नियम दिले आहेत. प्रत्येक विद्यार्थ्याने हे नियम समजून घेणे आणि त्यांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
ध्वजसंहितेतील काही महत्त्वाचे नियम:
- फडकवण्याची वेळ: राष्ट्रध्वज नेहमी सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत फडकवला जावा. विशेष प्रसंगी, सरकारने परवानगी दिल्यास, रात्री देखील तो फडकवला जाऊ शकतो.
- योग्य स्थान: राष्ट्रध्वज नेहमी सन्मानाच्या स्थानी असावा. तो इतर कोणत्याही ध्वजापेक्षा उंच असावा आणि त्याच्या उजव्या बाजूला इतर कोणताही ध्वज नसावा. तो कोणत्याही इमारतीच्या खिडकीतून किंवा गॅलरीतून खाली लटकलेला नसावा.
- ध्वजाची स्थिती: राष्ट्रध्वज नेहमी सरळ आणि क्षैतिज स्थितीत असावा. केशरी रंग नेहमी वरच्या बाजूला असावा. तो कधीही उलटा फडकवू नये.
- अनादर टाळा:
- राष्ट्रध्वज कधीही जमिनीला, पाण्याला किंवा कोणत्याही वस्तूला स्पर्श करू नये.
- त्याचा वापर कपडे, रुमाल, उशा किंवा इतर कोणत्याही वस्तूंसाठी करू नये.
- कोणत्याही प्रकारची जाहिरात किंवा मजकूर ध्वजावर लिहू नये.
- ध्वजाचा वापर कोणताही पडदा, टेबल क्लॉथ किंवा वाहनाचे आवरण म्हणून करू नये.
- फाटलेला, मळलेला किंवा खराब झालेला ध्वज फडकवू नये.
- ध्वजाचे प्रमाण: राष्ट्रध्वजाची लांबी आणि रुंदी यांचे प्रमाण नेहमी ३:२ असावे लागते.
- ध्वजाची विल्हेवाट: खराब झालेले किंवा जीर्ण झालेले ध्वज सन्मानपूर्वक आणि गोपनीयपणे नष्ट केले पाहिजेत, शक्यतो जाळून किंवा दफन करून.
- राष्ट्रीय सण आणि इतर दिवस: पूर्वी केवळ राष्ट्रीय सणांच्या दिवशीच ध्वज फडकवण्याची परवानगी होती, परंतु २००२ च्या ध्वजसंहितेतील सुधारणांनंतर, सामान्य नागरिकांनाही कोणत्याही दिवशी सन्मानाने ध्वज फडकवण्याची परवानगी मिळाली आहे, जोपर्यंत ते नियमांचे पालन करतात.
“ध्वज हा केवळ प्रतीक नाही, तो एक जीवित संकल्पना आहे. तो आपल्या भूतकाळातील संघर्षांची, वर्तमानातील आकांक्षांची आणि भविष्यातील स्वप्नांची आठवण करून देतो.”
– पंडित जवाहरलाल नेहरू
या नियमांचे पालन करणे हे केवळ एक कायदेशीर बंधन नाही, तर आपल्या देशाप्रती असलेल्या आदराचे आणि प्रेमाचे ते प्रतीक आहे. विद्यार्थ्यांना लहानपणापासूनच या नियमांची जाणीव करून दिल्यास, त्यांच्यामध्ये राष्ट्रभक्ती आणि शिस्तीची भावना वाढीस लागते.
तिरंगा: एकता, अभिमान आणि प्रेरणा
आपला राष्ट्रध्वज, तिरंगा, हा केवळ एक ध्वज नसून, तो भारताच्या आत्मा आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. तो आपल्या देशाला एकत्र बांधणारा एक अदृश्य धागा आहे, जो आपल्याला आपल्या विविधतेत एकतेची आणि आपल्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून देतो. प्रत्येक भारतीय नागरिकाच्या मनात तिरंगा अभिमान, निष्ठा आणि प्रेरणेची भावना जागृत करतो.
१. विविधतेत एकतेचे प्रतीक
भारत हा भाषा, धर्म, संस्कृती आणि परंपरांनी नटलेला एक विशाल देश आहे. या विविधतेतही आपल्याला एकसंध ठेवण्याचे कार्य आपला तिरंगा करतो. जेव्हा हा ध्वज डौलाने फडकतो, तेव्हा कोणत्याही प्रादेशिक, भाषिक किंवा धार्मिक भेदभावाला मागे सारून आपण सर्वजण भारतीय आहोत, ही भावना बळकट होते. केशरी, पांढरा आणि हिरवा हे तीन रंग, तसेच अशोकचक्र, हे सर्व भारतीय समाजाच्या विविध पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात, परंतु एकत्रितपणे ते एकाच राष्ट्राचे प्रतीक बनतात.
२. राष्ट्रीय अभिमानाचा स्रोत
राष्ट्रीय सणांच्या दिवशी, जसे की स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिन, तिरंगा फडकवताना प्रत्येक भारतीयाचे हृदय अभिमानाने भरून येते. आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांमध्ये जेव्हा आपले खेळाडू पदक जिंकतात आणि राष्ट्रगीत वाजत असताना तिरंगा उंचावला जातो, तेव्हा तो क्षण प्रत्येक भारतीयासाठी अविस्मरणीय असतो. हा ध्वज आपल्या सैनिकांच्या शौर्याचे, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाचे आणि देशासाठी केलेल्या प्रत्येक योगदानाचे प्रतीक आहे. तो आपल्याला आपल्या पूर्वजांनी पाहिलेल्या स्वप्नांची आणि त्यांनी केलेल्या संघर्षांची आठवण करून देतो.
३. युवकांसाठी प्रेरणा
आजच्या तरुण पिढीसाठी, तिरंगा हा केवळ एक इतिहास किंवा प्रतीक नाही, तर तो भविष्यासाठीची प्रेरणा आहे. तो त्यांना देशाच्या विकासात आणि प्रगतीत सक्रियपणे सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करतो. अशोकचक्रातील २४ आरे आपल्याला सतत पुढे जात राहण्याची, नवीन गोष्टी शिकण्याची आणि देशासाठी काहीतरी विधायक करण्याची प्रेरणा देतात. हा ध्वज आपल्याला आपल्या जबाबदाऱ्यांची जाणीव करून देतो आणि आपल्याला एक चांगला नागरिक बनण्यासाठी प्रेरित करतो.
४. जागतिक स्तरावर भारताची ओळख
जगातील कोणत्याही कोपऱ्यात, जेव्हा तिरंगा फडकतो, तेव्हा तो भारताची ओळख दर्शवतो. तो भारताच्या लोकशाही मूल्यांची, शांतताप्रिय धोरणांची आणि जागतिक बंधुत्वाची भावना दर्शवतो. संयुक्त राष्ट्रांसारख्या आंतरराष्ट्रीय मंचांवर, तिरंगा भारताच्या सार्वभौमत्वाचे आणि आंतरराष्ट्रीय समुदायातील त्याच्या स्थानाचे प्रतिनिधित्व करतो.
थोडक्यात, तिरंगा हा केवळ एक ध्वज नसून, तो आपल्या राष्ट्राच्या आत्म्याचा आरसा आहे. तो आपल्याला आपल्या इतिहासाची, संघर्षाची, मूल्यांची आणि भविष्यातील आकांक्षांची आठवण करून देतो. प्रत्येक विद्यार्थ्याने या ध्वजाचा आदर करावा, त्याचे महत्त्व समजून घ्यावे आणि त्याच्या शिकवणीनुसार जीवन जगावे. कारण, तिरंगा हा आपल्या सर्वांचा आहे, तो आपल्या भारताचा गौरव आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- पिंगळी व्यंकय्या: आपल्या राष्ट्रध्वजाचे डिझाइन करणारे पिंगळी व्यंकय्या हे आंध्र प्रदेश राज्यातील मचिलीपट्टणम येथील रहिवासी होते. ते एक स्वातंत्र्यसैनिक, भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते.
- ध्वज निर्मितीचा अधिकार: भारतीय राष्ट्रध्वजाचे उत्पादन करण्याचा अधिकार फक्त खादी ग्रामोद्योग आयोगाला (KVIC) आहे, ज्यामध्ये कर्नाटक खादी ग्रामोद्योग संयुक्त संघ (KKGSS) हे एकमेव अधिकृत उत्पादन युनिट आहे.
- लाल किल्ल्यावरील पहिला ध्वज: स्वातंत्र्यानंतर, १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी, पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर पहिल्यांदा तिरंगा फडकवला.
- माउंट एव्हरेस्टवरील तिरंगा: १९५३ मध्ये, तेनसिंग नोर्गे आणि एडमंड हिलरी यांनी माउंट एव्हरेस्ट सर केले, तेव्हा त्यांच्यासोबत फडकवला गेलेला एक ध्वज भारतीय तिरंगा होता, जो भारताच्या आंतरराष्ट्रीय यशाचे प्रतीक बनला.
- सामान्य नागरिकांसाठी ध्वज फडकवण्याचा अधिकार: २००२ पूर्वी, केवळ सरकारी इमारतींवरच राष्ट्रध्वज फडकवण्याची परवानगी होती. परंतु, नवीन ध्वजसंहितेनुसार, सामान्य नागरिकांनाही सन्मानाने आणि नियमांनुसार कोणत्याही दिवशी ध्वज फडकवण्याचा अधिकार मिळाला.
सारांश
आज, २२ जुलै रोजी, आपण आपल्या राष्ट्रध्वजाच्या स्वीकृतीचा ७९ वा वर्धापन दिन साजरा करत असताना, तिरंग्याचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित होते. हा ध्वज केवळ एक कापडाचा तुकडा नाही, तर तो भारताच्या स्वातंत्र्य, एकता, विविधतेतील एकरूपता आणि सार्वभौमत्वाचे जिवंत प्रतीक आहे. केशरी, पांढरा आणि हिरवा हे रंग त्याग, शांतता आणि समृद्धी दर्शवतात, तर मध्यभागी असलेले अशोकचक्र प्रगती आणि न्यायाचे प्रतीक आहे. आपल्या राष्ट्रध्वजाचा सन्मान करणे, ध्वजसंहितेचे पालन करणे आणि त्याच्या मूल्यांची जपणूक करणे हे प्रत्येक भारतीयाचे परम कर्तव्य आहे. विशेषतः विद्यार्थ्यांनी तिरंग्याच्या गौरवशाली इतिहासातून आणि त्याच्या प्रतीकात्मक अर्थापासून प्रेरणा घेऊन देशाच्या विकासात आपले योगदान द्यावे. तिरंगा आपल्याला नेहमीच आपल्या देशाच्या महानतेची आणि उज्ज्वल भविष्याची आठवण करून देईल. जय हिंद!