इन्सुलिनचा शोध: जीव वाचवणारे एक क्रांतिकारी औषध

आज २७ जुलै! आजच्याच दिवशी, १९२१ मध्ये, कॅनडातील टोरंटो विद्यापीठाच्या प्रयोगशाळेत विज्ञानाच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड रोवला गेला - इन्सुलिनचा शोध. या एका औषधाने मधुमेहासारख्या असाध्य रोगाला नियंत्रणात आणले आणि लाखो लोकांचे प्राण वाचवले. फ्रेडरिक बँटिंग आणि चार्ल्स बेस्ट या दोन शास्त्रज्ञांच्या संघर्षाची, दृढनिश्चयाची आणि मानवी कल्याणासाठी केलेल्या त्यागाची ही अद्भुत कथा आहे. चला तर, या क्रांतिकारी शोधाच्या रोमांचक प्रवासाला सुरुवात करूया.

मधुमेह: एक प्राचीन आणि प्राणघातक आजार

इन्सुलिनच्या शोधापूर्वी, मधुमेह हा एक प्राणघातक आजार मानला जात असे. प्राचीन काळापासून या रोगाची नोंद आहे, जिथे रुग्णांना खूप तहान लागत असे, वारंवार लघवी होत असे आणि त्यांचे वजन झपाट्याने कमी होत असे. या लक्षणांमुळे शरीरातून 'गोड पाणी' बाहेर पडत असल्याचा समज होता, म्हणूनच याला 'मधुमेह' (मधु म्हणजे गोड, मेह म्हणजे लघवी) असे नाव मिळाले. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, डॉक्टरांना हे माहीत होते की मधुमेह स्वादुपिंडाशी (Pancreas) संबंधित आहे. परंतु, स्वादुपिंडाचे नेमके कोणते कार्य रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करते, हे स्पष्ट नव्हते.

मधुमेहाने ग्रस्त असलेल्या मुलांसाठी तर हे एक भयंकर संकट होते. त्यांना जगण्याची फारच कमी आशा होती. डॉक्टर त्यांना 'कठोर आहार' (starvation diet) देण्याचा सल्ला देत असत, ज्यामुळे त्यांचे वजन आणखी कमी होऊन ते मृत्यूच्या दारात पोहोचत. ज्या मुला-मुलींना लहान वयात मधुमेह होत असे, ते काही महिन्यांत किंवा वर्षांतच दगावत असत. त्यांच्या पालकांसाठी हे एखाद्या दुःस्वप्नासारखे होते, कारण त्यांच्या डोळ्यांदेखत त्यांची मुले हळूहळू मरत असत आणि त्यांच्यासाठी काहीही करता येत नव्हते. अशा परिस्थितीत, एका चमत्काराची, एका नव्या आशेच्या किरणाची नितांत गरज होती.

या काळात, अनेक शास्त्रज्ञांनी स्वादुपिंडावर संशोधन केले. जर्मन शास्त्रज्ञ ऑस्कर मिंकोव्स्की आणि जोसेफ वॉन मेरिंग यांनी १८८९ मध्ये दाखवून दिले की, जर एखाद्या कुत्र्याचे स्वादुपिंड काढून टाकले तर त्याला मधुमेह होतो. यावरून स्वादुपिंडाचा मधुमेहाशी थेट संबंध असल्याचे सिद्ध झाले. परंतु, स्वादुपिंडातील कोणता घटक रक्तातील साखर नियंत्रित करतो, हे अजूनही गूढच होते.

बँटिंग आणि बेस्ट: एका स्वप्नाची सुरुवात

फ्रेडरिक बँटिंग हे कॅनडातील एक तरुण सर्जन होते. पहिल्या महायुद्धात त्यांनी वैद्यकीय अधिकारी म्हणून सेवा बजावली होती. युद्धातून परतल्यानंतर त्यांनी ऑर्थोपेडिक सर्जरीचा अभ्यास केला, पण त्यांचे मन नेहमीच काहीतरी नवीन शोधण्याच्या ध्येयाने भारलेले असे. १९२० च्या ऑक्टोबर महिन्यात, त्यांनी एका वैद्यकीय जर्नलमध्ये स्वादुपिंडावरील एक लेख वाचला. या लेखात असे म्हटले होते की, स्वादुपिंडातील 'लॅन्गरहॅन्सच्या द्वीपिका' (Islets of Langerhans) नावाच्या पेशी काहीतरी स्राव (secretion) करतात, जे रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करते. इतर पेशी मात्र पचनसंस्थेशी संबंधित विकर (enzymes) तयार करतात.

बँटिंगना एक कल्पना सुचली: जर स्वादुपिंडातील पचन विकर तयार करणाऱ्या नलिका (ducts) बंद केल्या, तर त्या पेशी मरून जातील, पण 'लॅन्गरहॅन्सच्या द्वीपिका' सुरक्षित राहतील. अशा प्रकारे, आपण फक्त साखरेची पातळी नियंत्रित करणाऱ्या स्रावाला वेगळे करू शकू. ही कल्पना त्या वेळी क्रांतिकारी होती, कारण इतर शास्त्रज्ञांनी पचन विकरांमुळे 'साखरेचे नियंत्रण करणाऱ्या स्रावा'चा नाश होतो, असे मानले होते.

बँटिंग यांनी आपली ही कल्पना टोरंटो विद्यापीठातील प्रसिद्ध शरीरशास्त्रज्ञ (physiologist) प्रोफेसर जे. जे. मॅक्लिओड यांच्यासमोर मांडली. मॅक्लिओड सुरुवातीला संशयी होते, कारण बँटिंग यांना या क्षेत्रात फारसा अनुभव नव्हता. परंतु बँटिंग यांच्या दृढनिश्चयाने ते प्रभावित झाले आणि त्यांनी बँटिंग यांना उन्हाळ्याच्या सुट्टीत प्रयोग करण्यासाठी एक छोटी प्रयोगशाळा, १० कुत्रे आणि एक मदतनीस देण्याचे मान्य केले. त्यांनी बँटिंग यांच्या मदतीसाठी चार्ल्स बेस्ट या वैद्यकीय विद्यार्थ्याची नेमणूक केली. बेस्ट हे नुकतेच पदवीधर झाले होते आणि त्यांना जीव रसायनशास्त्रात (biochemistry) स्वारस्य होते. अशा प्रकारे, एका ऐतिहासिक शोधाच्या प्रवासाला सुरुवात झाली.

संघर्ष आणि दृढनिश्चय: प्रयोगशाळेतील अथक प्रयत्न

बँटिंग आणि बेस्ट यांनी २७ मे १९२१ रोजी टोरंटो विद्यापीठाच्या प्रयोगशाळेत आपले काम सुरू केले. त्यांची प्रयोगशाळा अत्यंत साधी होती आणि त्यांना मर्यादित संसाधनांमध्ये काम करावे लागत होते. त्यांचे पहिले काम होते कुत्र्यांमध्ये मधुमेह निर्माण करणे, त्यासाठी त्यांना कुत्र्यांचे स्वादुपिंड काढून टाकावे लागत असे. हे काम अत्यंत क्लिष्ट आणि वेळखाऊ होते. त्यानंतर, बँटिंग यांच्या मूळ कल्पनेनुसार, त्यांनी काही कुत्र्यांच्या स्वादुपिंडाच्या नलिका बांधल्या, ज्यामुळे पचन विकर तयार करणाऱ्या पेशी मरून गेल्या. काही आठवड्यांनंतर, त्यांनी या स्वादुपिंडातून एक अर्क (extract) काढला.

हा अर्क त्यांनी मधुमेहाने ग्रस्त असलेल्या कुत्र्यांना दिला. सुरुवातीला फारसे यश मिळाले नाही. अनेक कुत्रे प्रयोगादरम्यान मरण पावले, ज्यामुळे बँटिंग आणि बेस्ट खूप निराश झाले. त्यांना अनेकदा वाटले की, त्यांचे प्रयत्न व्यर्थ जात आहेत. पण त्यांनी हार मानली नाही. त्यांनी आपल्या पद्धतींमध्ये सुधारणा केली, डोस बदलले आणि पुन्हा प्रयत्न करत राहिले.

एक दिवस, एका मधुमेही कुत्र्याला (ज्याला 'मारजोरी' असे नाव दिले होते) त्यांनी तयार केलेला अर्क दिला. काही तासांतच त्या कुत्र्याच्या रक्तातील साखरेची पातळी कमी झाली आणि तिची प्रकृती सुधारली! हा क्षण त्यांच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा होता. त्यांना खात्री पटली की, त्यांना 'साखरेचे नियंत्रण करणारा स्राव' सापडला आहे. त्यांनी या स्रावाला 'आयलेटिन' (Isletin) असे नाव दिले, जे नंतर इन्सुलिन म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

या यशामुळे त्यांना नवीन ऊर्जा मिळाली. पण हा अर्क अजूनही शुद्ध नव्हता आणि त्यात अशुद्धी खूप होती. मॅक्लिओड यांनी या कामात बायोकेमिस्ट जेम्स कॉलिप यांना मदत करण्यास सांगितले. कॉलिप यांनी या अर्काला शुद्ध करण्याचे काम हाती घेतले. कॉलिप यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे, त्यांनी एक अधिक शुद्ध आणि प्रभावी अर्क तयार केला, जो मानवी उपचारांसाठी वापरला जाऊ शकत होता.

क्रांतिकारी शोध: जेव्हा जीव वाचू लागले

१९२२ च्या सुरुवातीला, इन्सुलिनच्या मानवी चाचण्या करण्याची वेळ आली. पहिला रुग्ण होता लिओनार्ड थॉम्पसन नावाचा १४ वर्षांचा मुलगा, जो मधुमेहाने गंभीरपणे आजारी होता आणि त्याच्या जगण्याची कोणतीही आशा नव्हती. ११ जानेवारी १९२२ रोजी, लिओनार्डला इन्सुलिनचा पहिला डोस देण्यात आला. सुरुवातीला काही एलर्जीची प्रतिक्रिया दिसली, कारण अर्क पूर्णपणे शुद्ध नव्हता. पण कॉलिप यांनी त्वरीत अर्कात सुधारणा केली आणि १२ दिवसांनंतर लिओनार्डला पुन्हा डोस देण्यात आला.

यावेळी निकाल चमत्कारापेक्षा कमी नव्हता! लिओनार्डच्या रक्तातील साखरेची पातळी लक्षणीयरित्या कमी झाली आणि त्याची प्रकृती सुधारू लागली. तो उठून बसू लागला, त्याला भूक लागली आणि त्याच्या चेहऱ्यावर रंग परत आला. हे पाहून डॉक्टर आणि परिचारिका थक्क झाले. हा एक ऐतिहासिक क्षण होता, ज्यामुळे लाखो लोकांचे जीवन बदलणार होते.

लिओनार्डच्या यशामुळे इन्सुलिनच्या चाचण्या इतर रुग्णांवरही सुरू झाल्या. प्रत्येक वेळी आश्चर्यकारक परिणाम दिसून आले. जी मुले काही दिवसांत मरणार होती, ती इन्सुलिनमुळे सामान्य जीवन जगू लागली. त्यांच्या पालकांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू होते. इन्सुलिन हा 'जीवनरक्षक' म्हणून ओळखला जाऊ लागला. लवकरच, इन्सुलिनचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाले, जेणेकरून ते जगभरातील मधुमेही रुग्णांपर्यंत पोहोचू शकेल. फार्मास्युटिकल कंपन्यांनी इन्सुलिनच्या उत्पादनासाठी परवाने घेतले आणि काही वर्षांतच ते जगभरात उपलब्ध झाले.

इन्सुलिनचा जागतिक प्रभाव आणि नोबेल पारितोषिक

इन्सुलिनच्या शोधामुळे वैद्यकीय क्षेत्रात क्रांती घडली. मधुमेहाने ग्रस्त असलेल्या लोकांसाठी हे एक नवीन जीवन होते. यापूर्वी ज्यांना जगण्याची आशा नव्हती, ते आता इन्सुलिनच्या नियमित डोसमुळे सामान्य जीवन जगू शकत होते. या शोधाचे महत्त्व ओळखून, १९२३ मध्ये, फ्रेडरिक बँटिंग आणि जे. जे. मॅक्लिओड यांना 'शरीरशास्त्र किंवा औषध' (Physiology or Medicine) या क्षेत्रातील नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले.

नोबेल समितीने बँटिंग आणि मॅक्लिओड यांना सन्मानित केले, परंतु चार्ल्स बेस्ट आणि जेम्स कॉलिप यांच्या योगदानाला दुर्लक्षित केले, ज्यामुळे काही प्रमाणात वाद निर्माण झाला. बँटिंग यांना वाटले की बेस्ट यांचा यात मोठा वाटा आहे आणि त्यांनी आपली नोबेल पारितोषिकाची रक्कम बेस्ट यांच्यासोबत वाटून घेतली. त्याचप्रमाणे, मॅक्लिओड यांनीही आपली रक्कम कॉलिप यांच्यासोबत वाटून घेतली. ही कृती त्यांच्यातील वैज्ञानिक निष्ठा आणि उदारपणा दर्शवते.

इन्सुलिनच्या शोधाने केवळ मधुमेहावरील उपचारच बदलले नाहीत, तर वैज्ञानिक संशोधनाच्या महत्त्वावरही प्रकाश टाकला. यामुळे वैद्यकीय क्षेत्रात नवीन शोधांना चालना मिळाली आणि अनेक असाध्य रोगांवर उपचार शोधण्यासाठी प्रेरणा मिळाली. इन्सुलिनच्या शोधानंतर, मधुमेहावरील संशोधनाचे नवे मार्ग खुले झाले, ज्यामुळे मधुमेहाचे प्रकार, त्याचे व्यवस्थापन आणि गुंतागुंत यावर अधिक सखोल अभ्यास करणे शक्य झाले.

विज्ञानातील समर्पण आणि मानवी कल्याणासाठी योगदान

बँटिंग आणि बेस्ट यांच्या इन्सुलिनच्या शोधाची कथा ही केवळ एका औषधाच्या शोधाची कथा नाही, तर ती मानवी समर्पण, दृढनिश्चय आणि टीमवर्कच्या सामर्थ्याची गाथा आहे. त्यांच्याकडे मर्यादित संसाधने होती, अनेक अपयश आले, पण त्यांनी कधीही हार मानली नाही. त्यांचे ध्येय स्पष्ट होते: मधुमेहाने ग्रस्त असलेल्या लोकांना मदत करणे. त्यांचे हे कार्य आजही जगभरातील शास्त्रज्ञांना आणि संशोधकांना प्रेरणा देत आहे.

आज, कोट्यवधी लोक इन्सुलिनमुळे सामान्य जीवन जगत आहेत. आधुनिक इन्सुलिन अधिक शुद्ध, प्रभावी आणि वापरण्यास सोपे आहे. इन्सुलिनच्या शोधाने मानवी आरोग्यावर आणि जीवनाच्या गुणवत्तेवर जो सकारात्मक परिणाम केला आहे, तो अतुलनीय आहे. हा शोध विज्ञानातील प्रगतीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे, जो दाखवून देतो की, जर आपण दृढनिश्चयाने आणि एकजुटीने काम केले, तर कोणत्याही मोठ्या समस्येवर उपाय शोधणे शक्य आहे.

२७ जुलै हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की, विज्ञानातील प्रत्येक लहान शोध मानवी कल्याणासाठी किती महत्त्वाचा ठरू शकतो. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनी म्हटल्याप्रमाणे, 'स्वप्न ते नाही जे तुम्ही झोपेत पाहता, स्वप्न ते आहे जे तुम्हाला झोपू देत नाही.' बँटिंग आणि बेस्ट यांच्यासाठी, मधुमेहावरील उपचार शोधण्याचे स्वप्न त्यांना झोपू देत नव्हते आणि म्हणूनच ते एक महान शोध लावू शकले.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• फ्रेडरिक बँटिंग हे नोबेल पारितोषिक जिंकणारे सर्वात तरुण विजेते होते, तेव्हा ते फक्त ३२ वर्षांचे होते.
• बँटिंग यांनी इन्सुलिनचे पेटंट फक्त १ डॉलरला टोरंटो विद्यापीठाला विकले, जेणेकरून ते सर्वांसाठी परवडणारे आणि उपलब्ध होईल. त्यांना या शोधातून पैसा कमवण्यात स्वारस्य नव्हते, तर मानवी कल्याणात होते.
• इन्सुलिनच्या शोधापूर्वी, मधुमेहाने ग्रस्त मुलांचे सरासरी आयुष्य फक्त एक ते दोन वर्षे होते. इन्सुलिनमुळे हे आयुष्य अनेक दशकांनी वाढले.
• इन्सुलिन हे जगातील पहिले असे हार्मोन होते, जे मानवी शरीरातून वेगळे करून औषध म्हणून वापरले गेले.
• इन्सुलिनच्या शोधानंतर, त्याचे अनेक प्रकार विकसित झाले आहेत, ज्यात जलद-क्रियाशील (rapid-acting), दीर्घ-क्रियाशील (long-acting) आणि मध्यवर्ती-क्रियाशील (intermediate-acting) इन्सुलिनचा समावेश आहे, ज्यामुळे रुग्णांना अधिक लवचिकता मिळते.

निष्कर्ष

इन्सुलिनचा शोध हा केवळ वैद्यकीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय नाही, तर तो मानवी जिद्द, वैज्ञानिक कुतूहल आणि निःस्वार्थ सेवेचे प्रतीक आहे. बँटिंग, बेस्ट, मॅक्लिओड आणि कॉलिप यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे आज लाखो लोक मधुमेहावर नियंत्रण ठेवून सामान्य जीवन जगत आहेत. हा शोध आपल्याला आठवण करून देतो की, विज्ञानाच्या सामर्थ्याने आपण जगातील सर्वात मोठ्या आव्हानांवर मात करू शकतो आणि मानवी जीवनात सकारात्मक बदल घडवू शकतो. त्यांच्या या महान कार्याला सलाम!