प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,
आज ११ सप्टेंबर! हा दिवस अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार आहे. आजच्या दिवशी आपण एका अशा महान घटनेची आठवण करणार आहोत, ज्यामुळे भारताची मान जगभरात उंचावली आणि मानवतेला एक नवा दृष्टिकोन मिळाला. ही घटना म्हणजे स्वामी विवेकानंदांचे शिकागो धर्मसंसदेतील ऐतिहासिक भाषण. १८९३ साली याच दिवशी, अमेरिकेतील शिकागो शहरात भरलेल्या जागतिक धर्मसंसदेत स्वामी विवेकानंदांनी आपल्या ओजस्वी वाणीने जगाला विश्वबंधुत्वाचा संदेश दिला.
आपल्याला माहीत आहे की, प्रत्येक वर्षी ११ सप्टेंबर हा दिवस 'राष्ट्रीय वन शहीद दिन' म्हणूनही पाळला जातो, तर याच दिवशी इस्रायलने गाझा पट्टीतून माघार घेतली होती आणि २००१ मध्ये अमेरिकेवर ९/११ चे दहशतवादी हल्ले झाले होते. मार्स ग्लोबल सर्व्हेयर मंगळाच्या कक्षेत पोहोचले होते आणि महादेवी वर्मा यांचा स्मृतीदिनही याच दिवशी असतो. या सर्व घटनांच्या जोडीला, आज आपण पिठोरी अमावास्येच्या निमित्ताने निसर्गाचे आणि मातृत्वाचे महत्त्वही जाणतो. या सर्व घटनांच्या पार्श्वभूमीवर, स्वामी विवेकानंदांच्या विश्वबंधुत्वाच्या संदेशाचे महत्त्व अधिकच वाढते.
शिकागो धर्मसंसदेची पार्श्वभूमी: एक जागतिक व्यासपीठ
१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, पाश्चात्त्य जग भौतिक प्रगतीच्या शिखरावर होते, तर पूर्वेकडील देश, विशेषतः भारत, आपल्या समृद्ध आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखला जात होता. अशा परिस्थितीत, १८९३ मध्ये शिकागो शहरात 'वर्ल्ड्स कोलंबियन एक्सपोजिशन' (World's Columbian Exposition) या जागतिक प्रदर्शनाचा भाग म्हणून 'पार्लमेंट ऑफ द वर्ल्ड्स रिलिजन्स' (Parliament of the World's Religions) अर्थात जागतिक धर्मसंसद भरवण्यात आली होती. या धर्मसंसदेचा मुख्य उद्देश जगातील विविध धर्मांना एकाच व्यासपीठावर आणून त्यांच्यातील समान दुवे शोधणे, धार्मिक सलोखा वाढवणे आणि मानवतेच्या कल्याणासाठी धर्मांची भूमिका निश्चित करणे हा होता.
या धर्मसंसदेत जगातील विविध धर्मांचे प्रतिनिधी, धर्मगुरू आणि तत्त्वज्ञ सहभागी झाले होते. प्रत्येक धर्माला आपले विचार आणि तत्त्वज्ञान मांडण्याची संधी मिळाली होती. हा एक असा ऐतिहासिक क्षण होता, जिथे मानवतेच्या भवितव्यावर आणि धार्मिक सहिष्णुतेवर गंभीर चर्चा होणार होती.
स्वामी विवेकानंद, ज्यांचे मूळ नाव नरेंद्रनाथ दत्त होते, ते त्यावेळी केवळ ३० वर्षांचे तरुण संन्यासी होते. गुरु रामकृष्ण परमहंसांच्या शिकवणीचा वारसा घेऊन आणि भारताच्या आध्यात्मिक परंपरेचा झेंडा घेऊन ते अमेरिकेत पोहोचले होते. त्यांच्याकडे कोणतेही औपचारिक निमंत्रण नव्हते, ना त्यांना कोणी ओळखत होते. पण त्यांच्या मनाशी एकच ध्येय होते – भारताच्या सनातन धर्माचा, विश्वबंधुत्वाचा आणि सहिष्णुतेचा संदेश जगाला देणे.
स्वामीजींचे आगमन आणि पहिले ऐतिहासिक भाषण
शिकागोमध्ये पोहोचल्यावर स्वामीजींना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. धर्मसंसदेत सहभागी होण्यासाठी त्यांना खूप संघर्ष करावा लागला. पण त्यांच्या दृढ निश्चयामुळे आणि काही उदारमनांच्या व्यक्तींच्या मदतीने त्यांना अखेर धर्मसंसदेत बोलण्याची संधी मिळाली. ११ सप्टेंबर १८९३ रोजी, दुपारी, जेव्हा त्यांचे नाव पुकारले गेले, तेव्हा सभागृह पूर्णपणे भरले होते. विविध देशांचे, वंशांचे आणि धर्मांचे प्रतिनिधी उत्सुकतेने ऐकण्यासाठी बसले होते.
स्वामीजी व्यासपीठावर उभे राहिले. त्यांच्या मनात सरस्वती देवीचे स्मरण होते, गुरु रामकृष्ण परमहंसांचे आशीर्वाद होते आणि भारताच्या महान परंपरेचा अभिमान होता. त्यांनी आपले भाषण सुरू केले, पण ते नेहमीच्या औपचारिक पद्धतीने नव्हे, तर एका अत्यंत भावनिक आणि हृदयस्पर्शी शब्दांनी: "अमेरिकेतील माझ्या बंधू आणि भगिनींनो!" (Sisters and Brothers of America!)
हे शब्द ऐकताच सभागृहात टाळ्यांचा कडकडाट झाला. उपस्थित श्रोत्यांनी दोन मिनिटांपेक्षा जास्त काळ उभे राहून त्यांचे स्वागत केले. या साध्या पण शक्तिशाली शब्दांनी त्यांनी तात्काळ श्रोत्यांशी एक भावनिक नाते जोडले. त्यांनी केवळ अमेरिकेतील लोकांनाच नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीला आपले मानले होते. हे त्यांचे विश्वबंधुत्वाचे पहिले प्रात्यक्षिक होते.
भाषणातील मुख्य संदेश: सहिष्णुता आणि स्वीकृती
त्यांच्या भाषणात त्यांनी भारतीय संस्कृतीचा आणि हिंदू धर्माचा मूळ गाभा स्पष्ट केला. त्यांनी सांगितले की, हिंदू धर्म केवळ एक धर्म नसून, तो एक जीवनशैली आहे, एक विचार आहे, जो 'सर्वधर्म समभाव' आणि 'वसुधैव कुटुंबकम्' या तत्त्वांवर आधारित आहे. त्यांचे मुख्य संदेश खालीलप्रमाणे होते:
- विश्वबंधुत्व (Universal Brotherhood): स्वामीजींनी जोर दिला की, आपण सर्व एकाच परमेश्वराची लेकरे आहोत. आपल्यातील भेद हे केवळ बाह्य स्वरूपाचे आहेत, अंतर्मनाने आपण सर्व एक आहोत.
- धार्मिक सहिष्णुता आणि स्वीकृती (Religious Tolerance and Acceptance): त्यांनी सांगितले की, सर्व धर्म एकाच सत्याकडे नेणारे वेगवेगळे मार्ग आहेत. 'ज्याप्रमाणे नद्या वेगवेगळ्या मार्गांनी वाहत जाऊन शेवटी समुद्राला मिळतात, त्याचप्रमाणे सर्व धर्म वेगवेगळ्या मार्गांनी परमेश्वराकडे जातात.' कोणताही धर्म श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नाही.
- सत्याची सार्वभौमिकता (Universality of Truth): सत्य हे कोणत्याही एका धर्म, पंथ किंवा देशापुरते मर्यादित नाही. ते सार्वभौमिक आहे आणि ते वेगवेगळ्या रूपांत प्रकट होते.
- घमंड आणि दुराभिमान त्यागणे (Renunciation of Dogmatism and Bigotry): त्यांनी धर्मांधता आणि कट्टरतेचा तीव्र निषेध केला. 'कट्टरता, धर्मांधता आणि तिचे भयानक वंशज, धर्मवेडेपणा, यांनी या सुंदर पृथ्वीला दीर्घकाळ आपल्या ताब्यात ठेवले आहे. त्यांनी पृथ्वीला हिंसाचाराने भरले आहे, मानवी रक्त वारंवार सांडले आहे, संस्कृती नष्ट केली आहे आणि संपूर्ण राष्ट्रांना निराश केले आहे.' असे ते म्हणाले.
भारतीय अध्यात्मज्ञानाची ओळख आणि त्याचे महत्त्व
स्वामी विवेकानंदांनी केवळ हिंदू धर्माची स्तुती केली नाही, तर त्यांनी भारतीय अध्यात्मज्ञानातील गहन तत्त्वे जगासमोर मांडली. त्यांनी वेदांत तत्त्वज्ञान, आत्मज्ञानाचे महत्त्व आणि मानवामध्ये असलेल्या दिव्यत्वाची संकल्पना स्पष्ट केली. त्यांनी सांगितले की, मानव हा केवळ शरीर आणि मन नसून, तो 'अमर आणि शुद्ध आत्मा' आहे.
त्यांनी जगाला भारताच्या योग, ध्यान आणि आत्म-विकासाच्या परंपरांची ओळख करून दिली. त्यांचे विचार ऐकून अनेक पाश्चात्त्य विद्वानांना आणि विचारवंतांना भारतीय संस्कृतीबद्दल आदर वाटू लागला. त्यांचे भाषण हे केवळ एक भाषण नव्हते, तर ते पूर्वेकडील आणि पाश्चात्त्य संस्कृतींना जोडणारा एक पूल होता. भारताला जगाच्या आध्यात्मिक नकाशावर एका महत्त्वाच्या स्थानावर आणण्याचे श्रेय स्वामीजींच्या या भाषणाला जाते.
या भाषणाने पाश्चात्त्य जगाला भारताकडे केवळ एक गरीब आणि मागासलेला देश म्हणून न पाहता, एक आध्यात्मिक गुरु म्हणून पाहण्यास प्रवृत्त केले. यानंतर अनेक पाश्चात्त्य लोकांनी भारताच्या आध्यात्मिक परंपरेचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली आणि अनेक जण भारताकडे आकर्षित झाले.
आजही प्रेरणादायी: विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्व
स्वामी विवेकानंदांचे शिकागो भाषण आजही तितकेच प्रासंगिक आहे, जितके ते १३० वर्षांपूर्वी होते. आजच्या जगात, जिथे धार्मिक संघर्ष, कट्टरता आणि द्वेष वाढत आहे, तिथे स्वामीजींचा विश्वबंधुत्वाचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो. विद्यार्थ्यांसाठी त्यांच्या भाषणातून अनेक गोष्टी शिकण्यासारख्या आहेत:
- सहिष्णुता आणि आदर: वेगवेगळ्या धर्म, संस्कृती आणि विचार असलेल्या लोकांशी कसे वागावे, याचा आदर्श स्वामीजींनी घालून दिला. इतरांचा आदर करणे आणि त्यांच्या मतांचा स्वीकार करणे हे आजच्या काळात खूप महत्त्वाचे आहे.
- आत्मविश्वास आणि आत्मज्ञान: स्वामीजींनी स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्यास शिकवले. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये काहीतरी विशेष आहे, हे ओळखून ते विकसित करणे आवश्यक आहे. आत्मज्ञान म्हणजे स्वतःला ओळखणे, आपल्या क्षमता आणि मर्यादा समजून घेणे.
- सेवाभाव: 'मानवसेवा हीच ईश्वरसेवा' हे स्वामीजींचे महत्त्वाचे तत्त्वज्ञान होते. गरजूंची मदत करणे, समाजासाठी काहीतरी चांगले करणे, हे विद्यार्थ्यांना शिकवले पाहिजे.
- जागतिक नागरिकत्व: आजच्या जागतिकीकरणामुळे जग एक 'जागतिक गाव' बनले आहे. अशा परिस्थितीत, स्वामीजींचा विश्वबंधुत्वाचा संदेश आपल्याला जागतिक नागरिक म्हणून आपली भूमिका समजण्यास मदत करतो.
- कट्टरतेचा त्याग: कोणत्याही प्रकारच्या कट्टरतेला थारा न देता, खुलेपणाने विचार स्वीकारण्याची वृत्ती विद्यार्थ्यांमध्ये रुजणे आवश्यक आहे.
सारांश
स्वामी विवेकानंदांचे ११ सप्टेंबर १८९३ रोजीचे शिकागो धर्मसंसदेतील भाषण हे केवळ एक भाषण नव्हते, तर ते एक क्रांती होती. त्यांनी भारताच्या आध्यात्मिक सामर्थ्याची आणि विश्वबंधुत्वाच्या संदेशाची ओळख जगाला करून दिली. त्यांचे "अमेरिकेतील माझ्या बंधू आणि भगिनींनो!" हे शब्द आजही आपल्या मनात गुंजत राहतात, जे आपल्याला सर्व मानवजातीला एक कुटुंब मानण्याची शिकवण देतात.
आजच्या काळात, जेव्हा जग धार्मिक आणि सामाजिक संघर्षांनी ग्रासले आहे, तेव्हा स्वामीजींच्या या संदेशाचे महत्त्व अधिकच वाढते. त्यांच्या विचारातून प्रेरणा घेऊन आपण सर्वजण एक चांगल्या, शांततापूर्ण आणि सहिष्णु जगाच्या निर्मितीसाठी योगदान देऊ शकतो. विद्यार्थ्यांनी स्वामीजींच्या विचारांचा अभ्यास करून त्यांना आपल्या जीवनात उतरवण्याचा प्रयत्न करावा, हीच खरी त्यांच्या कार्याला आदरांजली ठरेल.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- स्वामी विवेकानंदांनी शिकागो येथे एकूण चार भाषणे दिली होती, त्यापैकी ११ सप्टेंबरचे भाषण सर्वात गाजले.
- त्यांच्या भाषणाने इतके मोठे प्रभाव पाडला की, न्यूयॉर्क हेराल्डने लिहिले होते की, 'धर्मसंसदेत सर्वात महान व्यक्ती विवेकानंद आहेत. त्यांना ऐकल्यानंतर आपल्याला हे किती हास्यास्पद वाटते की, अशा विद्वान राष्ट्राला (भारताला) सुधारण्यासाठी आपण (अमेरिकन) मिशनरी पाठवतो.'
- शिकागो धर्मसंसदेत जाण्यासाठी स्वामीजींना आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला होता. अनेक लोकांनी त्यांना मदत केली. खेतडीचे महाराजा अजित सिंग यांनी त्यांना आर्थिक मदत दिली आणि 'विवेकानंद' हे नाव दिले.
- स्वामीजींचे भाषण इतके हृदयस्पर्शी होते की, अनेक श्रोत्यांच्या डोळ्यात पाणी आले होते. त्यांचे भाषण संपल्यानंतरही टाळ्यांचा कडकडाट थांबत नव्हता.
- या धर्मसंसदेमुळे पाश्चात्त्य देशांमध्ये वेदांत आणि योग याबद्दलची उत्सुकता प्रचंड वाढली, ज्यामुळे पूर्वेकडील अध्यात्मज्ञानाचा प्रसार झाला.
