भारताचे महान अभियंता: सर एम. विश्वेश्वरैया आणि अभियंता दिन

अभियंता दिन: एका दूरदृष्टीच्या महापुरुषाची आठवण

प्रत्येक राष्ट्राच्या प्रगतीत आणि विकासात अभियंत्यांचे योगदान अनमोल असते. रस्ते, पूल, धरणे, इमारती, तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांच्या निर्मितीमध्ये त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. याच अभियंत्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी आणि त्यांना आदरांजली वाहण्यासाठी भारतात दरवर्षी १५ सप्टेंबर रोजी 'अभियंता दिन' (Engineer's Day) साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एक सुट्टीचा दिवस नाही, तर तो एका महान दूरदृष्टीच्या महापुरुषाच्या जयंतीचा आणि त्यांच्या अजोड कार्याचा स्मरणोत्सव आहे. हे महान व्यक्तिमत्व म्हणजे भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया.

सर एम. विश्वेश्वरैया, ज्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' म्हणून ओळखले जाते, यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी कर्नाटकातील मुद्देनहळ्ळी गावात झाला. त्यांचे जीवन, त्यांचे शिक्षण, त्यांनी केलेले अभियांत्रिकी क्षेत्रातील चमत्कार आणि प्रशासक म्हणून त्यांची दूरदृष्टी ही आजही लाखो भारतीयांना, विशेषतः विद्यार्थ्यांना प्रेरणा देत आहे. त्यांचा जीवनप्रवास हा केवळ एका अभियंत्याचा प्रवास नाही, तर तो दृढनिश्चय, कठोर परिश्रम आणि राष्ट्रप्रेमाचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. आजच्या 'ऋषी पंचमी'च्या शुभमुहूर्तावर, आपण या महान अभियंत्याच्या कार्याचे स्मरण करूया आणि त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊया.

बालपण, शिक्षण आणि संघर्षातून साकारलेले यश

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचा जन्म एका गरीब ब्राह्मण कुटुंबात झाला होता. त्यांचे वडील श्रीनिवास शास्त्री हे संस्कृतचे विद्वान होते, तर आई वेंकटलक्ष्मी एक गृहिणी होत्या. जेव्हा विश्वेश्वरैया अवघे १२ वर्षांचे होते, तेव्हा त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असतानाही, त्यांच्या आईने त्यांना शिक्षणापासून वंचित ठेवले नाही. विश्वेश्वरैयांनी त्यांचे प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या गावातील शाळेत पूर्ण केले आणि नंतर बंगळूर येथील सेंट्रल कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला.

शिक्षणासाठी त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. ते स्वतःच्या कमाईतून आणि शिष्यवृत्तीच्या आधारावर शिकले. १८८१ मध्ये त्यांनी बी.ए. (B.A.) ची पदवी संपादन केली. त्यानंतर, त्यांच्या बुद्धिमत्तेची दखल घेऊन त्यांना पुणे येथील 'कॉलेज ऑफ सायन्स'मध्ये (आताचे सीओईपी, College of Engineering, Pune) अभियांत्रिकीच्या शिक्षणासाठी प्रवेश मिळाला. येथे त्यांनी सिव्हिल इंजिनिअरिंगचा अभ्यास केला आणि १८८४ मध्ये ते एल.सी.ई. (Licentiate in Civil Engineering) परीक्षेत मुंबई प्रांतातून प्रथम आले. हे त्यांचे यश केवळ त्यांच्या बुद्धिमत्तेचे प्रतीक नव्हते, तर त्यांच्या अदम्य इच्छाशक्ती आणि मेहनतीचे फळ होते. या यशाने त्यांच्या पुढील आयुष्याचा पाया रचला.

“कठोर परिश्रम आणि सातत्य हेच यशाची गुरुकिल्ली आहे.” – सर एम. विश्वेश्वरैया

अभियांत्रिकी क्षेत्रातील अजोड योगदान: चमत्कारांचे शिल्पकार

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर सर विश्वेश्वरैया ब्रिटिश सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात (Public Works Department) अभियंता म्हणून रुजू झाले. त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात मुंबई प्रांतात झाली, जिथे त्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण प्रकल्पांवर काम केले. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आणि अभिनव कल्पनांमुळे त्यांना लवकरच ओळख मिळाली. त्यांच्या काही प्रमुख अभियांत्रिकी कामगिरी खालीलप्रमाणे आहेत:

१. पुणे येथील पाणीपुरवठा आणि जलनिस्सारण व्यवस्था (१९०१)

• पुणे शहराला स्वच्छ आणि पुरेसा पाणीपुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी विश्वेश्वरैयांनी एक अत्याधुनिक प्रणाली विकसित केली.
• त्यांनी पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी आणि सांडपाण्याच्या योग्य विल्हेवाटीसाठी एक प्रभावी जलनिस्सारण (drainage) व्यवस्था तयार केली. ही प्रणाली त्या काळी अत्यंत आधुनिक मानली जात होती.

२. हैदराबाद शहरासाठी पूर संरक्षण प्रणाली (१९०८)

• १९०८ मध्ये मुशी नदीला आलेल्या भीषण पुरामुळे हैदराबाद शहराचे मोठे नुकसान झाले होते. यानंतर, हैदराबादच्या निजामाने विश्वेश्वरैयांना पूर नियंत्रणासाठी उपाययोजना सुचवण्यासाठी आमंत्रित केले.
• विश्वेश्वरैयांनी शहराभोवती दोन मोठे जलाशय (उस्मान सागर आणि हिमायत सागर) बांधण्याची शिफारस केली, ज्यामुळे नदीचे पाणी नियंत्रित करता आले आणि शहराला भविष्यातील पुरांपासून संरक्षण मिळाले. आजही ही प्रणाली हैदराबादला पूरमुक्त ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

३. कृष्णराज सागर (KRS) धरण (१९११-१९३२)

हे सर विश्वेश्वरैयांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे उदाहरण आहे. म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण असताना, त्यांनी कावेरी नदीवर कृष्णराज सागर धरण बांधण्याची कल्पना मांडली आणि ती प्रत्यक्षात आणली. हे धरण त्याकाळी भारतातीलच नव्हे, तर आशियातील सर्वात मोठ्या धरणांपैकी एक होते.

• उद्दिष्टे: म्हैसूर आणि मंड्या जिल्ह्यांमधील शेतीसाठी सिंचनाची सोय करणे, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि जलविद्युत निर्मिती करणे.
• अभिनव तंत्रज्ञान: या धरणासाठी त्यांनी स्वयंचलित स्लुईस गेट्सची (Automatic Sluice Gates) रचना केली आणि त्याचे पेटंट घेतले. या गेट्समुळे धरणातील पाण्याची पातळी आपोआप नियंत्रित करता येते, ज्यामुळे पूर टाळता येतो आणि पाण्याचा योग्य वापर होतो.
• परिणाम: या धरणाने हजारो एकर जमिनीला सिंचनाखाली आणले, ज्यामुळे शेतीत क्रांती झाली आणि परिसरातील आर्थिक विकास झाला. हे धरण आजही कर्नाटकाच्या कृषी आणि ऊर्जा गरजा पूर्ण करते.

४. भद्रावती लोह आणि पोलाद कारखाना (१९२३)

औद्योगिक विकासाचे महत्त्व ओळखून, सर विश्वेश्वरैयांनी म्हैसूर संस्थानात अनेक उद्योगांची स्थापना केली. यातील सर्वात महत्त्वाचा प्रकल्प म्हणजे भद्रावती येथील लोह आणि पोलाद कारखाना (Bhadravati Iron and Steel Works). या कारखान्यामुळे म्हैसूर संस्थानाला औद्योगिकदृष्ट्या आत्मनिर्भरता मिळाली आणि हजारो लोकांना रोजगार मिळाला.

दूरदृष्टीचे प्रशासक आणि आधुनिक भारताचे भाग्यविधाते

सर एम. विश्वेश्वरैया हे केवळ एक महान अभियंता नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे प्रशासक आणि राष्ट्रनिर्मातेही होते. १९१२ ते १९१८ या काळात त्यांनी म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण (मुख्य मंत्री) म्हणून काम केले. या काळात त्यांनी म्हैसूरला एक आदर्श राज्य बनवण्यासाठी अनेक सुधारणा केल्या. त्यांचे प्रशासकीय योगदान खालीलप्रमाणे आहे:

१. शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती

• विश्वेश्वरैयांनी शिक्षणाचे महत्त्व जाणले होते. त्यांनी म्हैसूर राज्यात प्राथमिक आणि उच्च शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेक शाळा उघडल्या.
• १९१६ मध्ये त्यांनी म्हैसूर विद्यापीठाची (University of Mysore) स्थापना केली, जे दक्षिण भारतातील पहिले विद्यापीठ होते. या विद्यापीठाने हजारो विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण घेण्याची संधी दिली.
• त्यांनी तांत्रिक शिक्षणावर भर दिला आणि अनेक व्यावसायिक प्रशिक्षण संस्था सुरू केल्या, जेणेकरून तरुणांना रोजगारक्षम कौशल्ये मिळतील.

२. औद्योगिक विकास आणि आर्थिक स्वावलंबन

• त्यांनी म्हैसूर संस्थानाला औद्योगिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी अनेक पावले उचलली. भद्रावती लोह आणि पोलाद कारखाना हे त्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.
• त्यांनी म्हैसूर बँक (Bank of Mysore) आणि म्हैसूर चेंबर ऑफ कॉमर्स (Mysore Chamber of Commerce) यांसारख्या संस्थांची स्थापना केली, ज्यामुळे उद्योगांना प्रोत्साहन मिळाले आणि राज्याची अर्थव्यवस्था मजबूत झाली.
• लघु उद्योगांना प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी अनेक योजना आखल्या.

३. प्रशासकीय सुधारणा

• त्यांनी प्रशासनात पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता आणण्यासाठी अनेक सुधारणा केल्या.
• ग्रामपंचायतींना अधिक अधिकार देऊन स्थानिक स्वराज्य संस्थांना बळकटी दिली.
• सार्वजनिक सेवांमध्ये गुणवत्ता आणण्यासाठी कठोर नियम लागू केले.

त्यांनी म्हैसूर संस्थानासाठी एक १० वर्षांची आर्थिक विकास योजना (Economic Planning) तयार केली होती, जी त्या काळी अत्यंत आधुनिक मानली जात होती. त्यांच्या कार्यामुळे म्हैसूर हे भारतातील सर्वात प्रगत आणि सुशासित राज्यांपैकी एक बनले.

पुरस्कार आणि सन्मान: एक राष्ट्रनिर्मात्याचा गौरव

सर एम. विश्वेश्वरैया यांच्या अजोड कार्याची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेण्यात आली. त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले:

• १९१५ मध्ये, ब्रिटिश सरकारने त्यांना 'नाईट कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर' (Knight Commander of the Order of the Indian Empire - KCIE) या उपाधीने सन्मानित केले, ज्यामुळे ते 'सर' विश्वेश्वरैया म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
• १९५५ मध्ये, भारत सरकारने त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' प्रदान करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला. हा सन्मान त्यांच्या राष्ट्रनिर्माणातील योगदानाला दिलेली खरी आदरांजली होती.
• ते इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc), बंगळूरचे फेलो होते आणि अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद डॉक्टरेट पदवी देऊन सन्मानित केले.

सर विश्वेश्वरैया हे १०० वर्षांहून अधिक काळ जगले (१४ एप्रिल १९६२ रोजी त्यांचे १०१ व्या वर्षी निधन झाले). त्यांच्या दीर्घायुष्यात त्यांनी भारताच्या विकासासाठी अथक परिश्रम घेतले. त्यांच्या जयंतीदिनी, म्हणजेच १५ सप्टेंबर रोजी, १९६८ पासून भारतभर 'अभियंता दिन' साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एक स्मरणोत्सव नसून, तो देशाच्या तरुण अभियंत्यांसाठी एक प्रेरणास्रोत आहे, ज्यांना विश्वेश्वरैयांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून राष्ट्रनिर्मितीत योगदान द्यायचे आहे.

अभियांत्रिकी: राष्ट्रनिर्मितीसाठी एक प्रेरणादायी करिअर

आज आपण २१ व्या शतकात आहोत, जिथे तंत्रज्ञान आणि नवनिर्मितीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भारताला एक विकसित राष्ट्र बनवण्यासाठी, आपल्याला सर विश्वेश्वरैयांसारख्या दूरदृष्टीच्या आणि समर्पित अभियंत्यांची गरज आहे. अभियांत्रिकी हे केवळ एक करिअर नाही, तर ते देश घडवण्याचे एक शक्तिशाली माध्यम आहे. विद्यार्थी मित्रांनो, जर तुम्हाला गणित आणि विज्ञानात रुची असेल, समस्या सोडवायला आवडत असेल आणि काहीतरी नवीन निर्माण करण्याची इच्छा असेल, तर अभियांत्रिकी हे तुमच्यासाठी एक उत्तम क्षेत्र ठरू शकते.

अभियांत्रिकीच्या विविध शाखा आहेत – सिव्हिल, मेकॅनिकल, इलेक्ट्रिकल, कॉम्प्युटर, इलेक्ट्रॉनिक्स, केमिकल, एअरोस्पेस आणि बायोमेडिकल अभियांत्रिकी अशा अनेक शाखांमध्ये तुम्ही तुमचे भविष्य घडवू शकता. प्रत्येक शाखा देशाच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावते. उदाहरणार्थ:

• सिव्हिल इंजिनिअर्स: पूल, रस्ते, धरणे, इमारती आणि स्मार्ट शहरे बांधतात.
• मेकॅनिकल इंजिनिअर्स: यंत्रे, ऑटोमोबाईल्स, रोबोटिक्स आणि औद्योगिक उपकरणे डिझाइन करतात.
• कॉम्प्युटर इंजिनिअर्स: सॉफ्टवेअर, ॲप्स, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि सायबर सुरक्षा प्रणाली विकसित करतात.
• इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर्स: ऊर्जा निर्मिती, वितरण आणि इलेक्ट्रॉनिक्स उपकरणांवर काम करतात.

या सर्व शाखांमधून तुम्ही भारताच्या प्रगतीमध्ये थेट योगदान देऊ शकता. 'मेक इन इंडिया', 'डिजिटल इंडिया', 'स्मार्ट सिटीज' यांसारख्या सरकारी योजनांना यशस्वी करण्यासाठी अभियंत्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. सर विश्वेश्वरैया यांनी दाखवून दिले की, एक अभियंता आपल्या बुद्धीने आणि कष्टाने राष्ट्राचे भविष्य कसे बदलू शकतो.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• सर विश्वेश्वरैया यांना त्यांच्या कामाप्रती इतके समर्पण होते की, ते त्यांच्या १०० व्या वाढदिवसालाही काम करत होते. त्यांना 'शतकी अभियंता' असेही म्हटले जाते.
• ते वेळेचे आणि शिस्तीचे अत्यंत कडक पुरस्कर्ते होते. त्यांनी त्यांच्या कार्यालयात 'टेबलवर काम नसेल तर, टेबलवर थांबू नका' अशी पाटी लावली होती.
• त्यांनी 'Planned Economy for India' (१९३४) नावाचे एक पुस्तक लिहिले, ज्यात त्यांनी भारताच्या आर्थिक विकासासाठी एक तपशीलवार योजना मांडली होती. हे पुस्तक आजही अर्थशास्त्रज्ञांसाठी महत्त्वाचे मानले जाते.
• १९०९ मध्ये, ते ब्रिटिश साम्राज्यातील सर्वात तरुण अभियंता होते ज्यांना 'Companion of the Order of the Indian Empire' (CIE) हा सन्मान मिळाला.
• त्यांनी म्हैसूर संस्थानात 'सार्वजनिक शिक्षण' सक्तीचे आणि विनामूल्य केले, ज्यामुळे समाजातील गरीब घटकांनाही शिक्षणाची संधी मिळाली.

सारांश: विश्वेश्वरैयांचा वारसा आणि आजचे महत्त्व

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचे जीवन हे केवळ एक अभियंता किंवा प्रशासक म्हणून त्यांच्या यशाची गाथा नाही, तर ते एका अशा माणसाची कथा आहे ज्याने आपल्या दूरदृष्टीने आणि अथक परिश्रमाने एका राष्ट्राचे भविष्य घडवले. त्यांचे अभियांत्रिकी क्षेत्रातील योगदान, त्यांची प्रशासकीय कौशल्ये आणि शिक्षणाप्रती त्यांची निष्ठा आजही आपल्याला प्रेरणा देते.

अभियंता दिन साजरा करताना, आपण केवळ एका महान व्यक्तीला आदरांजली वाहत नाही, तर आपण अभियांत्रिकीच्या महत्त्वाचा आणि राष्ट्रनिर्मितीत तिच्या भूमिकेचा पुनरुच्चार करतो. विद्यार्थी मित्रांनो, सर विश्वेश्वरैयांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन तुम्हीही भविष्यात भारताचे एक जबाबदार आणि दूरदृष्टीचे नागरिक बनाल, अशी आशा आहे. त्यांच्यासारख्या महान व्यक्तिमत्त्वाच्या कार्याचे स्मरण करून, आपण आपल्या देशाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी कटिबद्ध होऊया.