आधुनिक भारताचे शिल्पकार: सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या आणि अभियंता दिवस

आज १५ सप्टेंबर, २०२६ रोजी, आपण एका महान राष्ट्रनिर्मात्याला, दूरदृष्टीच्या अभियंत्याला आणि आदर्श प्रशासकाला आदराने स्मरण करत आहोत – ते म्हणजे भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या. त्यांची जयंती भारतात ‘अभियंता दिवस’ (Engineer's Day) म्हणून साजरी केली जाते, जो प्रत्येक भारतीयासाठी, विशेषतः तरुण पिढीसाठी, प्रेरणा आणि आत्मचिंतनाचा दिवस आहे. याच दिवशी ऋषी पंचमीचा पवित्र सणही असतो, तर आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिन आणि जागतिक लिम्फोमा जागरूकता दिनही याच तारखेला साजरे केले जातात. इतिहासात याच दिवशी कॅसिनी अंतराळ यानाचा शेवट झाला होता आणि गूगल डॉट कॉम (google.com) या डोमेनची नोंदणी झाली होती. परंतु, आजच्या दिवसाचे मुख्य आकर्षण आहे सर विश्वेश्वरय्या, ज्यांनी आपल्या बुद्धिमत्ता आणि परिश्रमांनी आधुनिक भारताचा पाया रचला.

सर एम. विश्वेश्वरय्या हे केवळ एक अभियंता नव्हते, तर ते एक द्रष्टे नेते, एक कुशल प्रशासक आणि अखंड भारताच्या विकासाचे स्वप्न पाहणारे एक दूरदर्शी व्यक्तिमत्व होते. त्यांचे जीवन म्हणजे निष्ठा, सचोटी, कठोर परिश्रम आणि राष्ट्रभक्तीचे एक उत्तम उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्याचा अभ्यास करून, विद्यार्थ्यांना केवळ अभियांत्रिकी क्षेत्राची ओळखच होत नाही, तर राष्ट्रनिर्माणात आपले योगदान कसे द्यावे याचीही प्रेरणा मिळते.

बालपण, शिक्षण आणि संघर्ष

सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी कर्नाटक राज्यातील कोलार जिल्ह्यातील मुद्देनहळ्ळी या छोट्या गावात झाला. त्यांचे वडील श्रीनिवास शास्त्री हे संस्कृतचे गाढे विद्वान आणि आयुर्वेदाचे जाणकार होते, तर आई वेंकचम्मा एक धार्मिक आणि सुसंस्कृत गृहिणी होत्या. विश्वेश्वरय्या अवघे १२ वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले, ज्यामुळे कुटुंबावर आर्थिक संकट ओढवले. या परिस्थितीतही त्यांच्या आईने त्यांना शिक्षणापासून वंचित ठेवले नाही.

विश्वेश्वरय्यांचे प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या गावातच झाले आणि त्यानंतर त्यांनी बंगळूरु येथे शिक्षण घेतले. ते सुरुवातीपासूनच अत्यंत हुशार आणि अभ्यासू होते. त्यांनी १८८१ मध्ये बंगळूरु येथील सेंट्रल कॉलेजमधून कला शाखेत पदवी (B.A.) प्राप्त केली. त्यानंतर, त्यांच्या बुद्धिमत्तेची आणि गणितातील कौशल्याची दखल घेऊन, त्यांना पुणे येथील कॉलेज ऑफ सायन्समध्ये (आताचे सीओईपी - College of Engineering, Pune) अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेण्यासाठी शिष्यवृत्ती मिळाली. १८८४ मध्ये त्यांनी सिव्हिल इंजिनिअरिंगची पदवी प्रथम श्रेणीत संपादन केली, आणि तेही त्यावेळी विद्यापीठात सर्वप्रथम आले.

“कठोर परिश्रम आणि सातत्य हेच यशाचे खरे रहस्य आहे.” - सर एम. विश्वेश्वरय्या

त्यांचे शिक्षण हे केवळ पुस्तकी नव्हते, तर ते व्यावहारिक ज्ञानावर आणि समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेवर आधारित होते. त्यांच्या आयुष्यातील सुरुवातीच्या संघर्षाने त्यांना अधिक कणखर बनवले आणि प्रत्येक आव्हानाला संधी म्हणून पाहण्याची शिकवण दिली.

एक अभियंता म्हणून प्रारंभिक कारकीर्द: दूरदृष्टीचे पहिले पाऊल

अभियांत्रिकीची पदवी मिळवल्यानंतर, १८८४ मध्ये सर विश्वेश्वरय्या ब्रिटिश सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात (Public Works Department - PWD) सहाय्यक अभियंता म्हणून रुजू झाले. त्यांची पहिली नियुक्ती मुंबई प्रांतात (आजचा महाराष्ट्र आणि गुजरात) झाली. येथे त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या प्रकल्पांवर काम केले, ज्यामुळे त्यांची अभियांत्रिकी कौशल्ये आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता जगासमोर आली.

सिंधु नदी प्रकल्पातील योगदान

त्यांच्या सुरुवातीच्या कामांपैकी एक महत्त्वाचे काम म्हणजे सिंध प्रांतातील (आता पाकिस्तानात) सुक्कुर येथे सिंधु नदीवर जलव्यवस्थापन आणि सिंचन प्रणाली विकसित करणे. येथे त्यांनी 'ब्लॉक सिस्टीम' (Block System) नावाच्या एका अभिनव सिंचन प्रणालीची संकल्पना मांडली आणि यशस्वीपणे अंमलात आणली. या प्रणालीमुळे पाण्याची बचत झाली आणि शेतीत उत्पादन वाढले. ही प्रणाली इतकी प्रभावी ठरली की, जगभरातील अभियंत्यांनी तिची प्रशंसा केली आणि अनेक देशांनी ती स्वीकारली.

ब्लॉक सिस्टीम म्हणजे ठराविक क्षेत्रातील शेतीत ठराविक कालावधीसाठी पाणी पुरवणे, ज्यामुळे पाण्याची योग्य बचत होते आणि ते अधिक कार्यक्षमतेने वापरले जाते. ही त्यांची दूरदृष्टी आणि व्यावहारिक बुद्धिमत्तेचे उत्तम उदाहरण होते.

पुणे येथील खडकवासला जलाशय आणि स्वयंचलित दरवाजे

१९०३ मध्ये, विश्वेश्वरय्या यांनी पुणे जवळील खडकवासला जलाशयासाठी 'स्वयंचलित फ्लडगेट्स' (Automatic Floodgates) प्रणालीची रचना केली आणि ती यशस्वीपणे स्थापित केली. या प्रणालीमुळे जलाशयातील पाण्याची पातळी नियंत्रित करणे शक्य झाले आणि शहराला पूर येण्यापासून वाचवता आले, तसेच पाण्याची बचत करून त्याचा उपयोग सिंचनासाठी करता आला. ही स्वयंचलित प्रणाली जगातील अशा प्रकारची पहिली प्रणाली होती आणि तिचे पेटंटही त्यांच्याच नावाने होते. हे दरवाजे आजही कार्यान्वित आहेत, जे त्यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याची साक्ष देतात.

म्हैसूरचे दिवान आणि दूरदृष्टीचे नेतृत्व

१९०८ मध्ये, ब्रिटिश सेवेतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यानंतर, विश्वेश्वरय्या यांनी म्हैसूर संस्थानाच्या महाराजांच्या विनंतीवरून म्हैसूरमध्ये काम सुरू केले. १९०९ मध्ये त्यांची म्हैसूर संस्थानाचे मुख्य अभियंता म्हणून नेमणूक झाली आणि १९१२ मध्ये त्यांना म्हैसूरचे 'दिवाण' (मुख्य मंत्री) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हे पद त्यांनी १९१८ पर्यंत सांभाळले. त्यांच्या या सात वर्षांच्या कार्यकाळात म्हैसूर संस्थानाचा कायापालट झाला आणि ते एक आदर्श राज्य बनले.

कृष्णराज सागर (KRS) धरण: एक अभियांत्रिकी चमत्कार

म्हैसूरच्या दिवाणपदावर असताना, विश्वेश्वरय्या यांनी अनेक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांना मूर्त रूप दिले. त्यापैकी सर्वात महत्त्वाचा प्रकल्प म्हणजे कावेरी नदीवरील कृष्णराज सागर (KRS) धरण. हे धरण केवळ एक सिंचन प्रकल्प नव्हते, तर ते म्हैसूर शहरातील पिण्याच्या पाण्याची समस्या सोडवण्यासाठी आणि वीज निर्मितीसाठीही महत्त्वाचे होते. त्याकाळी इतक्या मोठ्या धरणाची निर्मिती करणे हे एक मोठे आव्हान होते, परंतु विश्वेश्वरय्यांच्या दूरदृष्टी आणि दृढनिश्चयामुळे ते शक्य झाले. आज हे धरण कर्नाटकातील लाखो शेतकऱ्यांसाठी जीवनदायिनी ठरले आहे आणि बंगळूरु शहराला पाणी पुरवते.

औद्योगिक आणि शैक्षणिक विकास

विश्वेश्वरय्या यांनी केवळ पाणी व्यवस्थापनावर लक्ष केंद्रित केले नाही, तर म्हैसूरच्या औद्योगिक आणि शैक्षणिक विकासासाठीही मोठे योगदान दिले. त्यांनी म्हैसूरमध्ये अनेक नवीन उद्योग सुरू केले, जसे की म्हैसूर सँडल सोप फॅक्टरी (Mysore Sandal Soap Factory), म्हैसूर आयर्न अँड स्टील वर्क्स (Mysore Iron & Steel Works) (आताचे विश्वेश्वरय्या आयर्न अँड स्टील लिमिटेड - VISL, भद्रावती), स्टेट बँक ऑफ म्हैसूर (State Bank of Mysore) आणि म्हैसूर चेंबर ऑफ कॉमर्स (Mysore Chamber of Commerce). त्यांनी म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना केली, जे भारतातील पहिले विद्यापीठ होते, ज्याची स्थापना ब्रिटिश राजवटीच्या बाहेर एका संस्थानात झाली होती. विद्यार्थ्यांसाठी तंत्रशिक्षण आणि व्यावसायिक शिक्षणाचे महत्त्व त्यांनी ओळखले आणि त्या दिशेने अनेक पावले उचलली.

त्यांनी म्हैसूरमध्ये प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे केले आणि शिक्षणाच्या प्रसारासाठी अनेक योजना राबवल्या. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे म्हैसूर हे शिक्षण आणि औद्योगिक विकासाचे एक प्रमुख केंद्र बनले.

राष्ट्रनिर्माणातील योगदान: एक दूरदर्शी सल्लागार

दिवाणपदावरून निवृत्त झाल्यानंतरही सर विश्वेश्वरय्या शांत बसले नाहीत. त्यांनी आपले उर्वरित जीवन राष्ट्रसेवेसाठी समर्पित केले. त्यांनी अनेक राष्ट्रीय समित्यांवर काम केले आणि भारत सरकारच्या विविध प्रकल्पांना मार्गदर्शन केले. ते केवळ म्हैसूरपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांचे विचार आणि कार्य संपूर्ण भारतासाठी महत्त्वाचे होते.

• उद्योग आणि आर्थिक योजना: त्यांनी 'Planned Economy for India' (१९३४) हे पुस्तक लिहिले, ज्यात त्यांनी भारताच्या आर्थिक विकासासाठी पंचवार्षिक योजनांची (Five-Year Plans) संकल्पना मांडली. ही संकल्पना नंतर स्वतंत्र भारताने स्वीकारली.
• शिक्षण सुधारणा: त्यांनी व्यावसायिक आणि तांत्रिक शिक्षणाच्या प्रसारासाठी नेहमीच आग्रह धरला. त्यांच्या मते, शिक्षण हे केवळ ज्ञानासाठी नसून, ते देशाला सक्षम नागरिक आणि कुशल कामगार तयार करण्यासाठी असावे.
• मुंबई बंदर विकास: मुंबई बंदराचा विकास आणि विस्तारीकरणामध्ये त्यांचे मोलाचे योगदान होते. त्यांनी या प्रकल्पासाठी विस्तृत योजना आखल्या.
• राष्ट्रीय संस्थांची स्थापना: त्यांनी बंगळूरु येथील 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स' (Indian Institute of Science) च्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली आणि अनेक तांत्रिक संस्थांना मार्गदर्शन केले.

त्यांनी आपल्या १०० व्या वाढदिवसापर्यंतही सक्रियपणे काम केले. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आणि निस्वार्थ सेवेमुळे त्यांना १९५५ मध्ये भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' देऊन गौरवण्यात आले. ते १०१ वर्षांचे दीर्घायुष्य जगले आणि १४ एप्रिल १९६२ रोजी त्यांचे निधन झाले.

विश्वेश्वरय्यांचे आदर्श: निष्ठा, सचोटी आणि दूरदृष्टी

सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या जीवनातून अनेक मूल्यांची शिकवण मिळते, जी आजही तितकीच प्रासंगिक आहेत:

1. अखंड सचोटी: त्यांना 'राजाचे सेवक' (Servant of the King) असे म्हटले जायचे, कारण त्यांनी आपल्या पदाचा कधीही गैरवापर केला नाही. त्यांच्या सचोटीची अनेक उदाहरणे दिली जातात. एकदा, दिवाण असताना, त्यांचे नातेवाईक त्यांच्याकडे नोकरीसाठी आले, तेव्हा त्यांनी त्यांना सांगितले की, 'तुम्ही तुमच्या पात्रतेनुसार अर्ज करा, मी तुम्हाला कोणतीही विशेष मदत करू शकत नाही.'
2. कठोर परिश्रम आणि शिस्त: ते अत्यंत शिस्तबद्ध आणि कार्यक्षम होते. ते स्वतःच्या कामात कधीही हलगर्जीपणा करत नसत आणि इतरांकडूनही त्याच शिस्तीची अपेक्षा करत. त्यांचे कार्यालय म्हणजे एक कार्यशाळा होती, जिथे प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचे होते.
3. दूरदृष्टी आणि नियोजन: भविष्याचा वेध घेऊन योजना आखणे आणि त्या प्रत्यक्षात आणण्यासाठी अथक प्रयत्न करणे, हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते. कृष्णराज सागर धरण असो किंवा 'Planned Economy for India', त्यांच्या प्रत्येक कामात दूरदृष्टी दिसून येते.
4. समस्या निराकरण कौशल्ये: ते केवळ समस्या ओळखणारे नव्हते, तर त्यावर अभिनव आणि टिकाऊ उपाय शोधणारे होते. खडकवासला येथील स्वयंचलित दरवाजे किंवा ब्लॉक सिस्टीम हे त्याचे उत्तम पुरावे आहेत.
5. शिक्षणाचे महत्त्व: त्यांनी शिक्षणाला, विशेषतः तांत्रिक शिक्षणाला, राष्ट्रविकासाचा आधार मानले. 'शिक्षण हे राष्ट्राच्या प्रगतीची गुरुकिल्ली आहे' यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.

अभियंता दिवस: प्रेरणादायी वारसा

भारतात, सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त १५ सप्टेंबर हा दिवस 'अभियंता दिवस' म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका महान व्यक्तीला आदरांजली वाहण्याचा दिवस नाही, तर भविष्यातील अभियंत्यांना आणि नवोदितांना प्रेरणा देण्याचा दिवस आहे. त्यांच्या जीवनातून आणि कार्यातून विद्यार्थ्यांना अनेक गोष्टी शिकायला मिळतात:

• विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे महत्त्व: आधुनिक जगामध्ये विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाशिवाय प्रगती अशक्य आहे. अभियंतेच या प्रगतीचे खरे शिल्पकार असतात.
• समस्या सोडवण्याची वृत्ती: अभियंते हे केवळ पुस्तकी ज्ञान असलेले नसतात, तर ते समाजासमोरील जटिल समस्यांवर व्यावहारिक उपाय शोधणारे असतात.
• राष्ट्रनिर्माणात योगदान: प्रत्येक अभियंत्याच्या कार्याचा थेट परिणाम देशाच्या पायाभूत सुविधा, उद्योग आणि जीवनमानावर होतो. पूल, रस्ते, धरणे, इमारती, मोबाईल ॲप्स, वैद्यकीय उपकरणे – या सर्व गोष्टी अभियंत्यांच्या निर्मिती आहेत.
• अखंड शिक्षण आणि अनुकूलता: विश्वेश्वरय्या यांनी नेहमीच नवीन तंत्रज्ञान आणि पद्धती स्वीकारल्या. आजच्या जलद बदलणाऱ्या जगात, नवीन गोष्टी शिकण्याची आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो, सर विश्वेश्वरय्यांचे जीवन हे आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते: तुम्ही कोण आहात किंवा कुठून आला आहात हे महत्त्वाचे नाही, तर तुम्ही तुमच्या बुद्धिमत्ता, कठोर परिश्रम आणि निष्ठेने देशासाठी काय करू शकता हे महत्त्वाचे आहे. जर तुम्हाला विज्ञान आणि गणिताची आवड असेल, तर अभियांत्रिकी हे तुमच्यासाठी एक अद्भुत क्षेत्र असू शकते, जिथे तुम्ही केवळ स्वतःचे भविष्य घडवू शकत नाही, तर देशाचेही भविष्य घडवू शकता.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• सर विश्वेश्वरय्या यांनी वयाच्या १०० व्या वर्षीही सक्रियपणे काम केले आणि आपल्या निधनापूर्वी काही महिने आधीही ते कामावर जात होते.
• एकदा, रेल्वे प्रवासात एका डब्यातून प्रवास करताना, त्यांनी पाहिले की एका पुलाला तडा गेला आहे. त्यांनी त्वरित रेल्वे थांबवली आणि मोठी दुर्घटना टाळली.
• ते त्यांच्या कार्यक्षमतेसाठी इतके प्रसिद्ध होते की, ते एका बैठकीत एकाच वेळी अनेक कामे हाताळू शकत होते.
• त्यांनी म्हैसूरमध्ये 'जनरल पोस्ट ऑफिस' (GPO) सुरू केले आणि 'बंगळूरु सिटी इम्प्रूव्हमेंट ट्रस्ट बोर्ड' (Bengaluru City Improvement Trust Board) ची स्थापना केली.
• त्यांना 'आधुनिक म्हैसूरचे जनक' (Father of Modern Mysore) म्हणूनही ओळखले जाते.

सारांश

सर एम. विश्वेश्वरय्या हे केवळ एक अभियंता नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे नेते होते ज्यांनी आपल्या बुद्धिमत्ता, सचोटी आणि अथक परिश्रमांनी भारताच्या विकासाची दिशा बदलली. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला केवळ तांत्रिक कौशल्येच नव्हे, तर नैतिक मूल्ये, राष्ट्रभक्ती आणि निस्वार्थ सेवेचीही शिकवण मिळते. अभियंता दिवस हा केवळ एक सुट्टीचा दिवस नसून, तो प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी प्रेरणा घेऊन, आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान देण्याची प्रतिज्ञा घेण्याचा दिवस आहे. त्यांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून, आपणही आधुनिक आणि समृद्ध भारताच्या निर्मितीसाठी कटिबद्ध होऊया.