सर सी.व्ही. रमण आणि रमण परिणाम: प्रकाशाचे रहस्य उलगडणे | परिपाठ

प्रस्तावना: प्रकाशाचे गूढ आणि एक भारतीय वैज्ञानिक

आपल्या सभोवतालच्या जगात अनेक रहस्ये दडलेली आहेत आणि यातीलच एक रहस्य म्हणजे प्रकाश. आपण जे काही पाहतो, अनुभवतो, त्यामागे प्रकाशाचाच हात असतो. कधी विचार केला आहे का, की प्रकाश एखाद्या वस्तूमधून जात असताना नेमके काय घडते? या प्रकाशाच्या गूढ जगाला एक नवी दिशा देणारे आणि आपल्या देशाला जागतिक विज्ञान नकाशावर अभिमानाने स्थापित करणारे एक महान व्यक्तिमत्व म्हणजे सर सी.व्ही. रमण. आज आपण एका अशा महान भारतीय शास्त्रज्ञाच्या कार्याचे स्मरण करत आहोत, ज्यांनी प्रकाशाच्या गूढ जगाला एक नवी दिशा दिली आणि त्यांच्या 'रमण परिणाम' (Raman Effect) या शोधाने विज्ञानाच्या अनेक शाखांमध्ये क्रांती घडवून आणली.

सर सी.व्ही. रमण यांचा जन्म 7 नोव्हेंबर 1888 रोजी झाला होता. त्यांच्या कार्याचे महत्त्व इतके अफाट आहे की, त्यांचा शोध लागलेला दिवस, 28 फेब्रुवारी, भारतात 'राष्ट्रीय विज्ञान दिन' (National Science Day) म्हणून साजरा केला जातो. या लेखात आपण सर सी.व्ही. रमण यांच्या प्रेरणादायी प्रवासाचा, त्यांच्या रमण परिणामाच्या शोधाचा, त्याचे वैज्ञानिक महत्त्व आणि आपल्या दैनंदिन जीवनातील उपयोगांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत. चला तर मग, प्रकाशाचे हे रहस्य उलगडूया आणि विज्ञानाच्या या अद्भुत प्रवासात सहभागी होऊया.

सर सी.व्ही. रमण: एक प्रकाशाचे दीपस्तंभ

सर चंद्रशेखर वेंकट रमण, ज्यांना आपण आदराने सर सी.व्ही. रमण म्हणून ओळखतो, यांचा जन्म तामिळनाडू राज्यातील तिरुचिरापल्ली येथे झाला. त्यांचे वडील गणित आणि भौतिकशास्त्राचे प्राध्यापक होते, त्यामुळे रमण यांना लहानपणापासूनच शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक वातावरणात वाढण्याची संधी मिळाली. त्यांची कुशाग्र बुद्धिमत्ता आणि विज्ञानाबद्दलची उपजत आवड लहानपणापासूनच दिसून येत होती.

शिक्षण आणि सुरुवातीचा काळ

रमण यांचे प्राथमिक शिक्षण विशाखापट्टणम येथे झाले. वयाच्या अवघ्या 11 व्या वर्षी त्यांनी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि 13 व्या वर्षी इंटरमीडिएटची परीक्षा विशेष प्रावीण्यासह पास केली. मद्रासच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमधून त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. 16 व्या वर्षी त्यांनी बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि 18 व्या वर्षी एम.ए.ची पदवी सुवर्णपदकासह मिळवली. त्यांचे एम.ए.चे संशोधन 'असिमेट्रिकल डिफ्रॅक्शन ऑफ लाईट' (Asymmetrical Diffraction of Light) या विषयावर होते, जे एका आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झाले.

त्या काळात भारतात वैज्ञानिक संशोधनाच्या संधी मर्यादित असल्याने, रमण यांनी ब्रिटिश सरकारच्या वित्त विभागात नोकरी स्वीकारली. मात्र, त्यांची विज्ञानाची ओढ त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती. कलकत्त्याला बदली झाल्यावर त्यांना 'इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ सायन्स' (IACS) या संस्थेबद्दल कळले. ही संस्था वैज्ञानिक संशोधनासाठी एक व्यासपीठ उपलब्ध करून देत होती. रमण यांनी सरकारी नोकरी सांभाळूनच IACS मध्ये आपले संशोधन कार्य सुरू केले. इथे त्यांनी ध्वनिशास्त्र (acoustics) आणि प्रकाशशास्त्र (optics) या विषयांवर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले.

समुद्राच्या निळ्या रंगाचे रहस्य आणि रमण परिणामाची बीजे

1921 मध्ये, सर रमण युरोप प्रवासावर असताना भूमध्य समुद्राच्या निळ्या रंगाने त्यांना मोहित केले. समुद्राचा रंग आकाशाच्या परावर्तनामुळे निळा दिसतो, ही प्रचलित समजूत होती. पण रमण यांना हे पटले नाही. त्यांना वाटले की, समुद्राचा निळा रंग हा पाण्याच्या रेणूंनी प्रकाशाचे विकिरण (scattering) केल्यामुळे असावा, जसे आकाश निळे दिसते. भारतात परतल्यावर त्यांनी याच विषयावर सखोल संशोधन करण्याचे ठरवले. अत्यंत साध्या आणि कमी खर्चाच्या उपकरणांचा वापर करून, त्यांनी प्रकाशाच्या विकिरणाचे (scattering) रहस्य उलगडण्याचा ध्यास घेतला. हाच ध्यास पुढे 'रमण परिणाम' या महान शोधाकडे घेऊन गेला.

प्रकाशाचे रहस्य आणि 'रमण परिणाम'चा जन्म

प्रकाशाचे स्वरूप समजून घेणे, हे रमण परिणामाचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी आवश्यक आहे. प्रकाश हा ऊर्जा कणांच्या (फोटॉन) प्रवाहाने बनलेला असतो आणि तो तरंग स्वरूपातही प्रवास करतो. जेव्हा सूर्यप्रकाश किंवा कोणताही पांढरा प्रकाश एखाद्या प्रिझममधून जातो, तेव्हा तो सात रंगांमध्ये (तांबडा, नारंगी, पिवळा, हिरवा, निळा, पारवा, जांभळा – VIBGYOR) विभागला जातो. याला प्रकाशाचे 'वर्णपट' (spectrum) म्हणतात.

प्रकाशाचे विकिरण (Scattering of Light)

जेव्हा प्रकाश एखाद्या पारदर्शक माध्यमातून (उदा. हवा, पाणी, काच) जातो, तेव्हा तो त्या माध्यमातील रेणू किंवा कणांशी आदळतो. या आघातामुळे प्रकाशाची दिशा बदलते आणि तो विखुरला जातो. या प्रक्रियेला 'प्रकाशाचे विकिरण' (Scattering of Light) असे म्हणतात. आकाशाचा निळा रंग किंवा सूर्योदया-सूर्यास्तावेळी आकाशात दिसणारे लाल-केशरी रंग हे प्रकाशाच्या विकिरणाचेच परिणाम आहेत.

आतापर्यंत असे मानले जात होते की, प्रकाशाचे विकिरण झाल्यावर प्रकाशाची तरंगलांबी (wavelength) किंवा ऊर्जा (energy) बदलत नाही. याला 'रेले विकिरण' (Rayleigh Scattering) असे म्हणतात. रेले विकिरणात, प्रकाश कण (फोटॉन) माध्यमातील रेणूंना आदळून फक्त आपली दिशा बदलतात, पण त्यांची ऊर्जा तशीच राहते.

रमण यांचा क्रांतिकारी प्रश्न

सर रमण यांना प्रश्न पडला की, प्रकाशाचे विकिरण होत असताना प्रकाशाच्या तरंगलांबीमध्ये काही बदल होतो का? रेले विकिरणात तरंगलांबी बदलत नाही, पण रमण यांना यापलीकडे काहीतरी अपेक्षित होते. 1927 मध्ये, भारतीय शास्त्रज्ञ के.एस. कृष्णन यांच्यासोबत काम करत असताना, त्यांनी प्रकाशाच्या विकिरणाचे अधिक सखोल निरीक्षण सुरू केले. त्यांचे प्रयोग अत्यंत साध्या उपकरणांनी सुरू झाले. त्यांनी एक मर्क्युरी आर्क लॅम्प (प्रकाशाचा स्रोत), लेन्स, फिल्टर आणि एक स्पेक्ट्रोग्राफ वापरला.

ऐतिहासिक शोध: 28 फेब्रुवारी 1928

सर रमण यांनी बेंझिन, अल्कोहोल यांसारख्या विविध पारदर्शक द्रवांमधून प्रकाश पाठवला आणि विकिरित प्रकाशाचे काळजीपूर्वक निरीक्षण केले. 28 फेब्रुवारी 1928 रोजी, त्यांना एक आश्चर्यकारक गोष्ट दिसली: विकिरित प्रकाशात मूळ प्रकाशाच्या रंगांव्यतिरिक्त काही नवीन, अस्पष्ट रंगांच्या रेषा (spectral lines) दिसल्या. या रेषा मूळ प्रकाशाच्या तरंगलांबीपेक्षा किंचित जास्त किंवा कमी होत्या! याचा अर्थ, विकिरित प्रकाशाची ऊर्जा बदलली होती.

हा एक क्रांतिकारी शोध होता! याचा अर्थ असा की, प्रकाशाचे कण (फोटॉन) आणि पदार्थाचे रेणू यांच्यात ऊर्जेची देवाणघेवाण झाली होती. या घटनेला 'रमण परिणाम' असे नाव देण्यात आले. या शोधाने विज्ञानाच्या जगात एक नवीन क्रांती घडवून आणली. या शोधासाठी सर सी.व्ही. रमण यांना 1930 मध्ये भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक (Nobel Prize in Physics) प्रदान करण्यात आले. विज्ञान श्रेणीतील नोबेल पारितोषिक मिळवणारे ते पहिले आशियाई व्यक्ती होते, ही भारतासाठी अत्यंत अभिमानाची बाब होती.

रमण परिणाम म्हणजे काय? सोप्या भाषेत समजून घेऊया

रमण परिणाम ही प्रकाशाची एक अशी घटना आहे, जिथे प्रकाश कण (फोटॉन) आणि पदार्थाचे रेणू यांच्यात ऊर्जेची देवाणघेवाण होते. सोप्या भाषेत समजून घेण्यासाठी, आपण एका उदाहरणाचा वापर करूया.

फोटॉन आणि रेणूंचा संवाद: चेंडू आणि स्प्रिंगचे उदाहरण

कल्पना करा की एक लहान चेंडू (हा फोटॉन आहे) एका स्प्रिंगशी (हा एक रेणू आहे) आदळत आहे. स्प्रिंग काही प्रमाणात ताणली जाऊ शकते किंवा संकुचित होऊ शकते, म्हणजे ती ऊर्जा शोषू शकते किंवा सोडू शकते.

1. रेले विकिरण (Rayleigh Scattering - स्थिती 1): चेंडू स्प्रिंगला आदळतो आणि परत येतो. स्प्रिंगची स्थिती बदलत नाही, म्हणजे तिने कोणतीही ऊर्जा शोषली नाही किंवा सोडली नाही. चेंडूची ऊर्जा तशीच राहते, फक्त त्याची दिशा बदलते. बहुसंख्य प्रकाश विकिरणात असेच घडते.
2. रमण विकिरण - स्टोक्स लाईन्स (Raman Scattering - Stokes Lines - स्थिती 2): चेंडू स्प्रिंगला आदळतो आणि स्प्रिंग थोडी संकुचित होते (ऊर्जा शोषून घेते). याचा अर्थ चेंडूने स्प्रिंगला थोडी ऊर्जा दिली. त्यामुळे चेंडूची ऊर्जा कमी होते. रमण परिणामात, जेव्हा फोटॉन रेणूला ऊर्जा देतो आणि स्वतःची ऊर्जा गमावतो, तेव्हा विकिरित प्रकाशाची तरंगलांबी वाढते (म्हणजे तो लालसर रंगाकडे झुकतो). याला 'स्टोक्स लाईन्स' असे म्हणतात.
3. रमण विकिरण - अँटी-स्टोक्स लाईन्स (Raman Scattering - Anti-Stokes Lines - स्थिती 3): चेंडू स्प्रिंगला आदळतो आणि स्प्रिंग आधीच संकुचित अवस्थेत असल्याने ती ऊर्जा सोडून देते, जी चेंडूला मिळते. त्यामुळे चेंडूची ऊर्जा वाढते. रमण परिणामात, जेव्हा फोटॉन रेणूकडून ऊर्जा घेतो आणि स्वतःची ऊर्जा वाढवतो, तेव्हा विकिरित प्रकाशाची तरंगलांबी कमी होते (म्हणजे तो निळसर रंगाकडे झुकतो). याला 'अँटी-स्टोक्स लाईन्स' असे म्हणतात. अँटी-स्टोक्स लाईन्स कमी प्रमाणात दिसतात, कारण रेणू आधीच ऊर्जावान असण्याची शक्यता कमी असते.

या ऊर्जेच्या देवाणघेवाणीमुळे प्रकाशाच्या तरंगलांबीमध्ये जो बदल होतो, त्याला 'रमण शिफ्ट' (Raman Shift) असे म्हणतात. प्रत्येक पदार्थातील रेणूंची कंपन करण्याची (vibrational) पद्धत वेगळी असते. त्यामुळे प्रत्येक पदार्थासाठी रमण शिफ्ट विशिष्ट असते. यामुळे रमण परिणामाचा उपयोग पदार्थांची ओळख पटवण्यासाठी 'आण्विक हस्ताक्षर' (molecular fingerprint) म्हणून केला जातो.

“विज्ञानाचे खरे सार हे केवळ नवीन तथ्ये शोधण्यात नाही, तर अस्तित्वात असलेल्या गोष्टींकडे नव्या दृष्टीने पाहण्यात आहे.” - सर सी.व्ही. रमण

रमण परिणामाचे वैज्ञानिक महत्त्व आणि अफाट उपयोग

रमण परिणामाच्या शोधाने विज्ञानाच्या अनेक शाखांना नवी दिशा मिळाली. या शोधाने पदार्थांच्या आण्विक आणि आण्विक संरचनेचा अभ्यास करणे सोपे झाले. रमण स्पेक्ट्रोस्कोपी (Raman Spectroscopy) हे एक शक्तिशाली विश्लेषणात्मक तंत्र बनले आहे, ज्याचा उपयोग विविध क्षेत्रांमध्ये होतो.

रसायनशास्त्र (Chemistry)

• अज्ञात रसायनांची ओळख: रमण स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर करून अज्ञात रासायनिक संयुगे (chemical compounds) ओळखणे शक्य होते, कारण प्रत्येक संयुगाचे 'रमण हस्ताक्षर' अद्वितीय असते.
• रासायनिक अभिक्रियेचा अभ्यास: रासायनिक अभिक्रिया कशा घडतात, त्यांच्या प्रगतीचा दर काय आहे, हे समजून घेण्यासाठी रमण तंत्रज्ञान महत्त्वाचे ठरते.
• पदार्थांची शुद्धता तपासणे: एखाद्या पदार्थाची शुद्धता तपासण्यासाठी आणि त्यातील भेसळ ओळखण्यासाठी याचा उपयोग होतो.
• औद्योगिक गुणवत्ता नियंत्रण: औषधनिर्माण, पेट्रोकेमिकल्स आणि पॉलिमर उद्योगांमध्ये उत्पादनांची गुणवत्ता आणि प्रक्रिया नियंत्रित करण्यासाठी रमण स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर केला जातो.

जीवशास्त्र आणि औषधशास्त्र (Biology and Medicine)

• कर्करोग निदान: कर्करोगाच्या पेशी (cancer cells) आणि सामान्य पेशींमधील सूक्ष्म रासायनिक बदल ओळखण्यासाठी रमण तंत्रज्ञान वापरले जाते, ज्यामुळे लवकर निदान शक्य होते.
• औषधांचे विश्लेषण: औषधांचे घटक, त्यांची रचना आणि शरीरातील त्यांचे कार्य समजून घेण्यासाठी हे तंत्रज्ञान उपयुक्त आहे.
• जैविक रेणूंचा अभ्यास: डीएनए (DNA), प्रोटीन (protein) आणि लिपिड्स (lipids) सारख्या जैविक रेणूंच्या संरचनेचा आणि कार्याचा अभ्यास करण्यासाठी हे महत्त्वाचे ठरते.
• सूक्ष्मजीव ओळख: विविध प्रकारचे जीवाणू (bacteria) आणि विषाणू (viruses) ओळखण्यासाठी रमण स्पेक्ट्रोस्कोपीचा उपयोग होतो, ज्यामुळे रोगांचे निदान आणि उपचार जलद होतात.

पदार्थ विज्ञान (Materials Science)

• नवीन पदार्थांचे गुणधर्म: नॅनोमटेरिअल्स (nanomaterials), ग्राफीन (graphene) आणि पॉलिमर (polymers) सारख्या नवीन आणि प्रगत पदार्थांचे आण्विक गुणधर्म, संरचना आणि दोष अभ्यासण्यासाठी रमण स्पेक्ट्रोस्कोपी एक महत्त्वाचे साधन आहे.
• ताण आणि विकृती विश्लेषण: पदार्थांवर पडणारा ताण (stress) आणि त्यामुळे होणारी विकृती (strain) मोजण्यासाठी याचा वापर होतो, ज्यामुळे अभियांत्रिकी डिझाइनमध्ये मदत होते.
• उच्च तापमानातील सुपरकंडक्टर्स: उच्च तापमानातील सुपरकंडक्टर्स (high-temperature superconductors) सारख्या विशेष पदार्थांच्या अभ्यासात हे तंत्रज्ञान महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.

न्यायवैद्यक शास्त्र (Forensics)

• पुराव्यांची ओळख: गुन्हेगाराच्या घटनास्थळावरून मिळालेले सूक्ष्म पुरावे जसे की तंतू (fibers), रंग (paints), शाई (inks) आणि नशिल्या पदार्थांची (narcotics) ओळख पटवण्यासाठी रमण स्पेक्ट्रोस्कोपी अत्यंत उपयुक्त आहे.
• दस्तावेज विश्लेषण: बनावट कागदपत्रे (forged documents) आणि शाईची तपासणी करण्यासाठी याचा वापर होतो.

कला आणि पुरातत्वशास्त्र (Art and Archaeology)

• कलाकृतींचे विश्लेषण: प्राचीन कलाकृतींमधील रंगद्रव्ये (pigments), लेप (binders) आणि इतर घटकांची ओळख पटवण्यासाठी, तसेच त्यांची मूळ स्थिती आणि बदल समजून घेण्यासाठी रमण तंत्रज्ञान वापरले जाते.
• ऐतिहासिक वस्तूंचे जतन: ऐतिहासिक वस्तूंचे जतन करण्यासाठी त्यांच्यावरील रासायनिक बदलांचा अभ्यास करणे शक्य होते.

रमण परिणामाचे दैनंदिन जीवनातील अनुप्रयोग आणि प्रेरणा

रमण परिणाम हा केवळ प्रयोगशाळेतील एक सिद्धांत नाही, तर त्याचे आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष उपयोग आहेत. हे तंत्रज्ञान आपल्या सुरक्षिततेपासून ते आपण खात असलेल्या अन्नाच्या गुणवत्तेपर्यंत अनेक ठिकाणी वापरले जाते.

• सुरक्षा तपासणी: विमानतळे आणि इतर सार्वजनिक ठिकाणी स्फोटके (explosives), धोकादायक रसायने आणि अमली पदार्थ ओळखण्यासाठी रमण स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर केला जातो, ज्यामुळे सुरक्षा वाढते.
• औषध उद्योगात गुणवत्ता नियंत्रण: आपण घेत असलेल्या औषधांच्या गोळ्यांमध्ये योग्य घटक आहेत की नाही, त्यांची शुद्धता आणि गुणवत्ता तपासण्यासाठी हे तंत्रज्ञान महत्त्वाचे आहे.
• अन्न आणि पेय उद्योगात: अन्नपदार्थांमध्ये भेसळ (adulteration) ओळखणे, त्यांची गुणवत्ता तपासणे आणि पोषणमूल्ये (nutritional values) निश्चित करण्यासाठी रमण स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर होतो.
• रत्न आणि दागिन्यांची ओळख: खऱ्या रत्नांची आणि दागिन्यांची ओळख पटवण्यासाठी, तसेच बनावट रत्ने शोधण्यासाठी हे तंत्रज्ञान उपयुक्त आहे.
• पर्यावरण निरीक्षण: पाणी आणि हवेतील प्रदूषकांची (pollutants) पातळी मोजण्यासाठी, तसेच पर्यावरण स्वच्छतेसाठी उपाययोजना करण्यासाठी रमण तंत्रज्ञान मदत करते.

विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणा

सर सी.व्ही. रमण यांचे जीवन आणि त्यांचे कार्य हे प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी एक मोठी प्रेरणा आहे. त्यांच्या जीवनातून आपण हे शिकू शकतो की, कोणत्याही गोष्टीकडे केवळ वरवर पाहून चालत नाही, तर तिच्या मुळापर्यंत जाऊन तिचे रहस्य उलगडण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. निरीक्षणशक्ती, कुतूहल, प्रश्न विचारण्याची सवय आणि अथक परिश्रम हे विज्ञानाचे आधारस्तंभ आहेत. त्यांनी अत्यंत साध्या उपकरणांनी जागतिक दर्जाचा शोध लावला, हे दर्शवते की बुद्धिमत्ता आणि चिकाटी ही कोणत्याही मोठ्या यशाची गुरुकिल्ली आहे, केवळ महागडी साधने नाहीत.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• नोबेल पारितोषिक विजेता: सर सी.व्ही. रमण यांना 1930 मध्ये रमण परिणामाच्या शोधासाठी भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. विज्ञान श्रेणीतील नोबेल पारितोषिक मिळवणारे ते पहिले आशियाई व्यक्ती होते.
• राष्ट्रीय विज्ञान दिन: रमण परिणामाचा शोध 28 फेब्रुवारी 1928 रोजी लागला, याच दिवसाचे स्मरण म्हणून भारतात दरवर्षी 28 फेब्रुवारी हा दिवस 'राष्ट्रीय विज्ञान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
• संगीत आणि ध्वनिशास्त्र: रमण यांना संगीताची प्रचंड आवड होती. त्यांनी भारतीय वाद्यांच्या (उदा. तबला, मृदंगम) ध्वनिशास्त्रावरही (acoustics) महत्त्वपूर्ण संशोधन केले होते, ज्यामुळे त्यांच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची व्याप्ती दिसून येते.
• भारतरत्न: 1954 मध्ये, स्वतंत्र भारताने त्यांना आपला सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'भारतरत्न' प्रदान करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.
• रमण रिसर्च इन्स्टिट्यूट: रमण यांनी बंगळूर येथे 'रमण रिसर्च इन्स्टिट्यूट'ची स्थापना केली, जिथे आजही भौतिकशास्त्रातील मूलभूत संशोधन कार्य सुरू आहे.

निष्कर्ष: प्रकाशाचे रहस्य आणि विज्ञानाची ज्योत

सर सी.व्ही. रमण यांनी केवळ एक वैज्ञानिक शोध लावला नाही, तर त्यांनी भारतीय विज्ञानाला जागतिक नकाशावर आणले. त्यांचा रमण परिणाम हा केवळ एक भौतिकशास्त्रातील सिद्धांत नाही, तर तो आपल्या सभोवतालच्या जगाला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्याचे एक शक्तिशाली साधन आहे. या शोधाने रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, औषधशास्त्र, पदार्थ विज्ञान आणि न्यायवैद्यक शास्त्र यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये क्रांती घडवून आणली आहे.

त्यांच्या जीवनातून आणि कार्यातून आपल्याला हे शिकायला मिळते की, कुतूहल, चिकाटी आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन ही कोणत्याही मोठ्या यशाची गुरुकिल्ली आहे. सर रमण हे केवळ एक शास्त्रज्ञ नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे नेते आणि प्रेरणास्थान होते, ज्यांनी भारताला वैज्ञानिक दृष्ट्या आत्मनिर्भर बनवण्याचे स्वप्न पाहिले. त्यांनी लावलेला हा शोध आजही नवीन वैज्ञानिक शोधांना आणि तंत्रज्ञानाला प्रेरणा देत आहे.

म्हणून, प्रिय विद्यार्थ्यांनो, तुमच्या सभोवतालच्या जगाचे निरीक्षण करा, प्रश्न विचारा, प्रयोग करा आणि प्रकाशाच्या या महान शास्त्रज्ञाच्या पावलावर पाऊल ठेवून विज्ञानाच्या अद्भुत जगात स्वतःचे स्थान निर्माण करा. सर सी.व्ही. रमण यांच्या कार्याला शतशः नमन!