ज्ञानवृक्षाचे शिल्पकार: सर आशुतोष मुखर्जी आणि शिक्षण क्रांती

ज्ञानवृक्षाचे शिल्पकार: सर आशुतोष मुखर्जी आणि शिक्षण क्रांती

आज १२ ऑक्टोबर, २०२६ रोजी आपण नवरात्रीच्या दुसऱ्या दिवशी ब्रह्मचारिणी देवीची पूजा करत असताना, ज्ञानाच्या आणि तपस्येच्या या पवित्र दिवसाची आठवण करून देणारे एक महान व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सर आशुतोष मुखर्जी. ज्यांनी आपले संपूर्ण जीवन भारताच्या शिक्षण क्षेत्रात क्रांती घडवण्यासाठी समर्पित केले. बंगालमध्ये जन्माला आलेले हे शिक्षणतज्ञ, गणितज्ञ आणि न्यायमूर्ती केवळ एका राज्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांच्या कार्याचा प्रभाव संपूर्ण भारतावर पडला. त्यांनी भारतीय शिक्षण पद्धतीला एक नवी दिशा दिली, तिला आधुनिकतेची कास धरायला शिकवले आणि जागतिक स्तरावर भारतीय बुद्धिमत्तेची ओळख करून दिली.

आपण ‘परिपाठ’च्या माध्यमातून आज सर आशुतोष मुखर्जी यांच्या जीवनप्रवासाचा आणि त्यांनी भारतीय शिक्षणात केलेल्या अमूल्य योगदानाचा वेध घेणार आहोत. विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी ज्ञानच नव्हे, तर व्यापक दृष्टिकोन, संशोधनाचे महत्त्व आणि स्वतःच्या संस्कृतीचा अभिमान कळावा यासाठी त्यांनी अथक प्रयत्न केले. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळेच आज अनेक विद्यार्थी उच्च शिक्षण घेऊ शकले आणि देशाच्या प्रगतीत योगदान देऊ शकले.

अलौकिक बुद्धिमत्तेचा प्रवास: प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

सर आशुतोष मुखर्जी यांचा जन्म २९ जून १८६४ रोजी कलकत्त्यामध्ये (आताचे कोलकाता) एका प्रतिष्ठित बंगाली कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील गंगाप्रसाद मुखर्जी हे एक नामांकित डॉक्टर होते आणि त्यांची आई जगत्तारिणी देवी एक सुविद्य महिला होत्या. घरातूनच त्यांना शिक्षणाचे आणि ज्ञानाचे महत्त्व बिंबवले गेले. त्यांच्या घरात नेहमीच बौद्धिक चर्चा आणि ज्ञानाचे वातावरण असे, ज्यामुळे आशुतोष यांच्यावर लहानपणापासूनच उत्तम संस्कार झाले.

लहानपणापासूनच आशुतोष अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे होते. त्यांना गणिताची विशेष आवड होती आणि या विषयात त्यांनी असामान्य प्रावीण्य मिळवले. केवळ वयाच्या १६ व्या वर्षी त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठातून गणितात एम.ए. (M.A.) ची पदवी संपादन केली, जो त्या काळात एक विक्रमच होता. इतकेच नाही, तर त्यांनी अनेक प्रतिष्ठित शिष्यवृत्ती आणि सुवर्णपदकेही पटकावली. त्यांचे गणितावरील प्रेम इतके होते की, त्यांनी ‘कलकत्ता मॅथेमॅटिकल सोसायटी’ची स्थापना केली आणि त्याचे अध्यक्ष म्हणूनही काम केले. गणित आणि विज्ञानातील त्यांचे संशोधन त्यावेळच्या आंतरराष्ट्रीय जर्नल्समध्ये प्रकाशित झाले होते.

गणितातील या अफाट यशानंतर त्यांनी कायद्याचे शिक्षण घेतले आणि बी.एल. (B.L.) आणि डी.एल. (D.L.) या पदव्या मिळवल्या. १८८८ मध्ये त्यांनी कलकत्ता उच्च न्यायालयात वकील म्हणून काम सुरू केले आणि लवकरच ते एक निष्णात कायदेपंडित म्हणून ओळखले जाऊ लागले. १८८९ मध्ये, वयाच्या अवघ्या २५ व्या वर्षी ते कलकत्ता विद्यापीठाच्या सिनेटचे सदस्य बनले, ज्यामुळे त्यांना शिक्षण प्रशासनात काम करण्याची संधी मिळाली. त्यांचे आयुष्य हे केवळ अभ्यासापुरते मर्यादित नव्हते. ते एक उत्कृष्ट वादविवादपटू होते, त्यांचे वक्तृत्व प्रभावी होते आणि त्यांच्याकडे नेतृत्व करण्याची नैसर्गिक क्षमता होती. त्यांच्या या प्रारंभिक यशामुळेच त्यांना भविष्यात भारतीय शिक्षणाचे नेतृत्व करण्यासाठी आवश्यक असणारी दूरदृष्टी आणि आत्मविश्वास मिळाला.

कलकत्ता विद्यापीठाचे पुनरुज्जीवन: एक दूरदृष्टीचा प्रयत्न

१९०६ मध्ये सर आशुतोष मुखर्जी यांची कलकत्ता विद्यापीठाचे कुलगुरू (Vice-Chancellor) म्हणून नियुक्ती झाली. या पदावर ते सलग आठ वर्षे (१९०६-१९१४) आणि नंतर पुन्हा १९२१ ते १९२३ पर्यंत असे एकूण १० वर्षे कार्यरत होते. हा काळ भारतीय शिक्षण क्षेत्रासाठी सुवर्णकाळ ठरला, कारण त्यांच्या नेतृत्वाखाली कलकत्ता विद्यापीठाने अभूतपूर्व प्रगती साधली.

त्यांच्या कुलगुरुपदाच्या काळात कलकत्ता विद्यापीठाने अभूतपूर्व प्रगती केली. त्यापूर्वी हे विद्यापीठ केवळ परीक्षा घेणारे आणि पदव्या देणारे एक केंद्र होते, ज्याला 'परीक्षा फॅक्टरी' असे उपहासाने म्हटले जात असे. मुखर्जींनी या विद्यापीठाला संशोधन आणि उच्च शिक्षणाचे केंद्र बनवण्याचा दृढनिश्चय केला. त्यांना हे स्पष्ट दिसत होते की, केवळ परीक्षा घेऊन पदव्या वाटल्याने राष्ट्राची प्रगती होणार नाही, तर त्यासाठी सखोल ज्ञान आणि संशोधन आवश्यक आहे.

त्यांनी पदव्युत्तर (Postgraduate) शिक्षण विभागाची स्थापना केली, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षण आणि संशोधनासाठी परदेशी जाण्याची गरज भासू नये. यासाठी त्यांनी अनेक नवीन अभ्यासक्रम सुरू केले आणि विविध विषयांमध्ये विशेषीकरण करण्याची संधी उपलब्ध करून दिली. त्यांनी केवळ अभ्यासक्रम बदलले नाहीत, तर अध्यापनाची गुणवत्ता वाढवण्यासाठीही कठोर पावले उचलली.

त्यांनी अनेक नामांकित भारतीय आणि परदेशी विद्वानांना विद्यापीठात अध्यापनासाठी आमंत्रित केले. यात सर सी.व्ही. रमण (नोबेल पारितोषिक विजेते भौतिकशास्त्रज्ञ), सर्वपल्ली राधाकृष्णन (भारताचे दुसरे राष्ट्रपती आणि महान तत्त्वज्ञ), मेघनाद साहा (खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ), सत्येंद्रनाथ बोस (भौतिकशास्त्रज्ञ) यांसारख्या महान व्यक्तिमत्त्वांचा समावेश होता. या दिग्गजांच्या उपस्थितीमुळे विद्यापीठाचे शैक्षणिक वातावरण अधिक समृद्ध झाले आणि विद्यार्थ्यांना जागतिक दर्जाचे मार्गदर्शन मिळाले. मुखर्जींच्या मते, 'मला माणसे द्या, मी तुम्हाला विद्यापीठ देईन' (Give me men, and I will give you a university) हे त्यांचे प्रसिद्ध विधान त्यांच्या दूरदृष्टी आणि दृढनिश्चयाचे प्रतीक होते.

त्यांनी विद्यापीठात अनेक नवीन विभाग सुरू केले, जसे की प्राचीन भारतीय इतिहास आणि संस्कृती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, इस्लामी संस्कृती, तसेच अनेक विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग. यातील सर्वात महत्त्वाचे पाऊल म्हणजे १९१४ मध्ये 'युनिव्हर्सिटी कॉलेज ऑफ सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी' (University College of Science and Technology) ची स्थापना. यामुळे भारतीय विद्यार्थ्यांना आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली, जी त्यापूर्वी केवळ परदेशातच उपलब्ध होती. त्यांनी अनेकदा सरकारी निधीच्या कमतरतेमुळे स्वतःच्या पगारातून निधी देऊन किंवा देणग्या गोळा करून या नवीन विभागांना आणि संशोधन कार्याला पाठिंबा दिला.

विज्ञान आणि प्रादेशिक भाषांना प्रोत्साहन

सर आशुतोष मुखर्जी यांची सर्वात महत्त्वाची देणगी म्हणजे त्यांनी विज्ञान आणि प्रादेशिक (स्थानिक) भाषांना शिक्षणात दिलेले महत्त्व. ब्रिटिश राजवटीत इंग्रजी माध्यमाला आणि कला शाखांना अधिक प्राधान्य दिले जात होते. मुखर्जींनी याला आव्हान दिले, कारण त्यांना भारताला खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र आणि स्वावलंबी बनवण्यासाठी वैज्ञानिक प्रगती आणि सांस्कृतिक स्वाभिमान दोन्ही आवश्यक आहेत याची जाणीव होती.

विज्ञान शिक्षणाला चालना: त्यांना हे माहीत होते की, भारताच्या प्रगतीसाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि तांत्रिक कौशल्ये आवश्यक आहेत. म्हणून त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठात भौतिकशास्त्र (Physics), रसायनशास्त्र (Chemistry), वनस्पतिशास्त्र (Botany), प्राणीशास्त्र (Zoology) यांसारख्या विज्ञान शाखांना बळ दिले. त्यांनी यासाठी अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आणि संशोधन केंद्रे उभारली. अनेक विज्ञान महाविद्यालये त्यांच्या प्रेरणेने सुरू झाली. त्यांनी केवळ सैद्धांतिक ज्ञानावर भर दिला नाही, तर प्रायोगिक आणि उपयोजित विज्ञानालाही प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच सी.व्ही. रमण आणि सत्येंद्रनाथ बोस यांसारख्या वैज्ञानिकांनी भारतात राहून जागतिक दर्जाचे संशोधन केले आणि भारताचे नाव उंचावले.

मातृभाषेचे महत्त्व: त्यांची दूरदृष्टी अशी होती की, शिक्षण हे लोकांपर्यंत त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत पोहोचले पाहिजे. इंग्रजी ही केवळ काही उच्चभ्रू लोकांसाठीच होती, तर सामान्य लोकांना उच्च शिक्षणापासून वंचित राहावे लागत होते. त्यामुळे त्यांनी बंगाली, हिंदी, उर्दू, आसामी आणि ओडिया यांसारख्या प्रादेशिक भाषांना कलकत्ता विद्यापीठात पदव्युत्तर शिक्षणाचे माध्यम म्हणून स्वीकारले. तसेच, या भाषांमध्ये अभ्यासक्रम आणि संशोधन करण्यास प्रोत्साहन दिले. त्यांचे हे पाऊल त्या काळात अत्यंत क्रांतिकारी मानले गेले, कारण यामुळे सामान्य लोकांसाठी उच्च शिक्षणाचे दरवाजे उघडले गेले आणि भारतीय संस्कृती व साहित्यालाही एक नवीन व्यासपीठ मिळाले. त्यांनी अनेक प्रादेशिक भाषांचे विभाग सुरू केले आणि त्या भाषांमध्ये संशोधन करणाऱ्या विद्वानांना प्रोत्साहन दिले.

त्यांनी महिला शिक्षणाचेही जोरदार समर्थन केले. त्यांच्या काळात कलकत्ता विद्यापीठाने महिलांना उच्च शिक्षण घेण्यास प्रोत्साहन दिले आणि त्यांना समान संधी उपलब्ध करून दिली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच अनेक महिलांनी उच्च शिक्षण घेऊन विविध क्षेत्रांमध्ये आपले स्थान निर्माण केले, ज्यामुळे समाजात एक महत्त्वाचा बदल घडून आला.

आशुतोष मुखर्जींचा वारसा: आधुनिक शिक्षणाचा पाया

सर आशुतोष मुखर्जी यांनी भारतीय शिक्षणासाठी जे काही केले, ते केवळ बंगालपुरते मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्या कार्याचा आदर्श घेऊन भारतातील इतर विद्यापीठांनीही स्वतःच्या शिक्षण पद्धतीत सुधारणा केल्या. पाटणा, ढाका, म्हैसूर यांसारख्या अनेक विद्यापीठांनी कलकत्ता विद्यापीठाच्या मॉडेलचा अभ्यास केला आणि आपल्या शिक्षण पद्धतीत सुधारणा घडवून आणल्या. त्यांना 'बंगालचा वाघ' (Bengal Tiger) असेही संबोधले जात असे, कारण ते कोणत्याही दबावाला बळी न पडता आपल्या तत्त्वांसाठी ठामपणे उभे राहत असत, विशेषतः सरकारी हस्तक्षेपापासून विद्यापीठाची स्वायत्तता जपण्यासाठी ते नेहमीच आग्रही होते.

त्यांनी विद्यापीठाच्या स्वायत्ततेसाठी (autonomy) लढा दिला, जेणेकरून विद्यापीठ सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय स्वतंत्रपणे शैक्षणिक निर्णय घेऊ शकेल. त्यांना हे माहीत होते की, जर विद्यापीठाला खऱ्या अर्थाने ज्ञान केंद्र बनायचे असेल, तर त्याला राजकीय प्रभावापासून मुक्त राहणे आवश्यक आहे. त्यांनी प्रशासकीय आणि आर्थिक अडचणींवर मात करत विद्यापीठाला स्वायत्तता मिळवून दिली.

त्यांनी शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळवण्यासाठी नाही, तर व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी, चारित्र्य निर्मितीसाठी आणि राष्ट्रीय सेवेसाठी आवश्यक आहे, यावर भर दिला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे भारतीय शिक्षण पद्धतीत गुणवत्ता, संशोधन आणि प्रादेशिक अस्मितेचा सन्मान रुजला. त्यांनी कला, विज्ञान, वाणिज्य, कायदा आणि वैद्यकीय शिक्षण या सर्वांना एकाच छताखाली आणून एका व्यापक आणि सर्वसमावेशक विद्यापीठाची संकल्पना प्रत्यक्षात आणली.

आजही, भारतातील अनेक विद्यापीठांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण विभाग, संशोधन केंद्रे आणि प्रादेशिक भाषांमधील अभ्यासक्रम हे सर आशुतोष मुखर्जींच्या दूरदृष्टीचेच फलित आहेत. त्यांनी शिक्षणाचा पाया इतका मजबूत केला की, तो आजही भारतीय शैक्षणिक प्रणालीला आधार देत आहे. त्यांचे कार्य हे केवळ शैक्षणिक सुधारणांपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते एका राष्ट्राच्या बौद्धिक स्वातंत्र्यासाठी आणि प्रगतीसाठी केलेला संघर्ष होता. पायलिन चक्रीवादळासारख्या नैसर्गिक आपत्तींना तोंड देण्यासाठी जसे मजबूत पायाभूत सुविधा लागतात, त्याचप्रमाणे समाजाला सक्षम करण्यासाठी मजबूत शिक्षण पद्धतीची गरज असते, हे त्यांनी जाणले होते. माहिती अधिकार कायद्याने (RTI) लोकांना जसे सशक्त केले, तसेच शिक्षणाने सर्वांना ज्ञानाने सशक्त करावे, हे त्यांचे ध्येय होते.

सारांश

सर आशुतोष मुखर्जी हे केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते एका शिक्षण क्रांतीचे प्रतीक होते. त्यांनी भारतीय शिक्षणाला केवळ ब्रिटिश प्रभावातून मुक्त केले नाही, तर त्याला एक नवीन, आधुनिक आणि भारतीय चेहरा दिला. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे, अथक परिश्रमामुळे आणि निस्वार्थ सेवेमुळेच भारतीय शिक्षण पद्धती अधिक मजबूत, सर्वसमावेशक आणि जागतिक स्तरावर स्पर्धा करण्यास सक्षम झाली. त्यांचे जीवन आणि कार्य आपल्या सर्वांसाठी, विशेषतः विद्यार्थ्यांसाठी, प्रेरणादायी आहे. ज्ञानाची कास धरा, संशोधन करा आणि आपल्या मातृभाषेचा आदर करा, हाच त्यांचा संदेश आपण आज आत्मसात करूया. निरूपा रॉय आणि वसंत सबनीस यांसारख्या कलाकारांनी आपल्या कलेतून समाजाला जसे समृद्ध केले, तसेच सर आशुतोष मुखर्जींनी शिक्षणातून भारतीय समाजाला समृद्ध केले. बाली बॉम्बस्फोटासारख्या विध्वंसक घटनांच्या पार्श्वभूमीवर, ज्ञानाचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते, कारण ज्ञानच शांतता आणि प्रगतीचा मार्ग दाखवते.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• सर आशुतोष मुखर्जी यांनी वयाच्या केवळ २४ व्या वर्षी कलकत्ता विद्यापीठाच्या सिनेटचे सदस्य म्हणून काम केले होते आणि लवकरच ते सिंडिकेटचे सदस्यही बनले.
• त्यांना १९०९ मध्ये ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या शिक्षण क्षेत्रातील अद्वितीय योगदानाबद्दल 'सर' ही पदवी दिली होती.
• ते कलकत्ता उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती म्हणूनही कार्यरत होते (१९०४ ते १९२४ पर्यंत) आणि त्यांनी कायद्याच्या क्षेत्रातही मोठे योगदान दिले. कायद्याच्या अनेक महत्त्वाच्या व्याख्या त्यांच्या नावावर आहेत.
• त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठासाठी निधी गोळा करण्यासाठी अनेकदा आपले स्वतःचे पैसे वापरले होते आणि प्रसंगी आपली मालमत्ता गहाण ठेवूनही विद्यापीठासाठी निधी उभा केला होता.
• त्यांच्या सन्मानार्थ कलकत्ता विद्यापीठात 'आशुतोष म्युझियम ऑफ इंडियन आर्ट' (Ashutosh Museum of Indian Art) ची स्थापना करण्यात आली आहे, जे भारतीय कला आणि संस्कृतीचे जतन करते आणि विद्यार्थ्यांना समृद्ध वारशाची ओळख करून देते.
• ते अनेक भाषांचे जाणकार होते, त्यांना इंग्रजी, बंगाली, संस्कृत, पाली, फ्रेंच आणि लॅटिन या भाषांवर प्रभुत्व होते.