'भारत छोडो' आंदोलन: स्वातंत्र्याच्या लढ्यातील एक निर्णायक टप्पा

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय पालकांनो! 'परिपथ'च्या आजच्या विशेष लेखामध्ये आपण भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि निर्णायक टप्प्याची माहिती घेणार आहोत – ते म्हणजे 'भारत छोडो' आंदोलन. ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी, आजच्याच दिवशी, महात्मा गांधींनी 'करा किंवा मरा' (Do or Die) असा शक्तिशाली संदेश देऊन संपूर्ण देशाला स्वातंत्र्यासाठी एकत्र येण्याचे आवाहन केले आणि या आवाहनाने ब्रिटिश सत्तेची पाळेमुळे हादरवून टाकली.

हे केवळ एक आंदोलन नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्वाला पेटवणारे, त्यांच्या एकजुटीचे आणि त्यागाचे प्रतीक होते. चला तर मग, या महान आंदोलनाच्या इतिहासात डोकावून पाहूया आणि त्याचे महत्त्व समजून घेऊया.

भारत छोडो आंदोलनाची पार्श्वभूमी: युद्धाचे सावट आणि वाढता असंतोष

दुसरे महायुद्ध (१९३९-१९४५) सुरू झाले होते आणि ब्रिटनसह मित्र राष्ट्रे अक्ष राष्ट्रांविरुद्ध (जर्मनी, इटली, जपान) संघर्ष करत होती. या युद्धात ब्रिटनला भारताच्या सहकार्याची नितांत गरज होती. त्यांनी भारतीयांना युद्धात सहभागी होण्याचे आवाहन केले, परंतु भारतीयांनी त्यास स्पष्ट नकार दिला. कारण, ब्रिटनने भारताला विचारल्याशिवायच युद्धात ओढले होते आणि स्वातंत्र्याची कोणतीही ठोस हमी दिली नव्हती.

१९४२ मध्ये, जपानने दक्षिण-पूर्व आशियातील अनेक ब्रिटिश वसाहतींवर हल्ले करून ब्रिटिशांना गंभीर धक्का दिला होता. जपान भारताच्या सीमेजवळ पोहोचला होता, ज्यामुळे भारतीयांमध्ये भीतीचे वातावरण होते. अशा परिस्थितीत, ब्रिटिशांनी भारताला तात्काळ स्वातंत्र्य द्यावे अशी मागणी जोर धरू लागली.

क्रिप्स मिशनची निराशा आणि गांधीजींचा विचार

मार्च १९४२ मध्ये, ब्रिटिश सरकारने सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली एक शिष्टमंडळ (क्रिप्स मिशन) भारतात पाठवले. या मिशनचा उद्देश भारतीयांना युद्धात सहभाग घेण्यासाठी राजी करणे आणि युद्धापश्चात भारताला काही प्रमाणात स्वायत्तता देण्याचे आश्वासन देणे हा होता. मात्र, क्रिप्स मिशनच्या प्रस्तावांमध्ये भारताच्या पूर्ण स्वातंत्र्याची कोणतीही स्पष्ट तरतूद नव्हती. त्यांनी केवळ 'डोमिनियन स्टेटस' (Dominion Status) देण्याची आणि युद्धानंतर संविधान निर्मितीची अस्पष्ट आश्वासने दिली. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग या दोन्ही प्रमुख पक्षांनी हे प्रस्ताव फेटाळून लावले.

या अपयशामुळे महात्मा गांधी अत्यंत निराश झाले. त्यांना जाणवले की, ब्रिटिशांवर कोणताही विश्वास ठेवता येणार नाही आणि आता स्वातंत्र्यासाठी थेट आणि अंतिम लढा देण्याची वेळ आली आहे. गांधीजींनी ब्रिटिशांना 'भारत सोडून जा' (Quit India) असा स्पष्ट संदेश देण्याचे ठरवले. त्यांच्या मते, जर ब्रिटिशांनी भारत सोडला तर जपानला भारतावर हल्ला करण्याचे कोणतेही कारण राहणार नाही.

महात्मा गांधींचा 'करा किंवा मरा' संदेश आणि आंदोलनाची घोषणा

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीची (AICC) बैठक झाली. या बैठकीत 'भारत छोडो' चा ऐतिहासिक प्रस्ताव मंजूर करण्यात आला. महात्मा गांधींनी आपल्या भाषणात देशाला 'करा किंवा मरा' (Do or Die) हा अविस्मरणीय संदेश दिला. ते म्हणाले,

“मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देतो. तो मंत्र तुम्ही तुमच्या हृदयावर कोरून ठेवा आणि तुमच्या प्रत्येक श्वासात तो व्यक्त करा. तो मंत्र म्हणजे ‘करा किंवा मरा’. आपण एकतर भारताला स्वतंत्र करू, किंवा या प्रयत्नात मरण पत्करू. पण आपण ब्रिटिशांची गुलामगिरी सहन करत जगणार नाही.”

गांधीजींच्या या शब्दांनी संपूर्ण देशात एक अद्भुत ऊर्जा आणि क्रांतीची भावना निर्माण केली. त्यांनी प्रत्येक भारतीयाला स्वतःला स्वतंत्र मानून ब्रिटिशांविरुद्धच्या लढ्यात सक्रिय सहभागी होण्याचे आवाहन केले. ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी पहाटेच गांधीजींसह काँग्रेसचे अनेक प्रमुख नेते, जसे की सरदार वल्लभभाई पटेल, पंडित जवाहरलाल नेहरू, मौलाना अबुल कलाम आझाद, अरुणा असफ अली, जयप्रकाश नारायण आदींना अटक करण्यात आली. या अचानक झालेल्या अटकेमुळे आंदोलन नेतृत्वहीन झाले, परंतु यामुळे ते अधिक तीव्र आणि स्वयंस्फूर्त बनले.

आंदोलनाचा उद्रेक आणि देशव्यापी सहभाग

नेत्यांच्या अटकेनंतर, 'भारत छोडो' आंदोलन संपूर्ण देशात वणव्यासारखे पसरले. हे आंदोलन कोणत्याही एका नेत्याच्या किंवा पक्षाच्या नियंत्रणाखाली नव्हते, तर ते सर्वसामान्य भारतीयांचे स्वयंस्फूर्त जनआंदोलन होते. शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थी, कामगार, शेतकरी, महिला, आणि सामान्य नागरिक मोठ्या संख्येने यात सहभागी झाले.

विद्यार्थ्यांचा सहभाग: क्रांतीचे तरुण दूत

विद्यार्थ्यांनी या आंदोलनात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी शाळा-महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकला, निदर्शने केली, आणि ब्रिटिशविरोधी घोषणांनी रस्ते दणाणून सोडले. अनेक विद्यार्थ्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे काम केले, गुप्त माहिती पोहोचवली आणि ब्रिटिश प्रशासनाला आव्हान दिले. त्यांच्या उत्साहाने आणि धैर्याने आंदोलनाला नवी दिशा मिळाली.

महिलांचा सहभाग: शक्ती आणि नेतृत्वाचे प्रतीक

या आंदोलनात महिलांनी अभूतपूर्व सहभाग दर्शवला. अरुणा असफ अली, उषा मेहता, सुचेता कृपलानी यांसारख्या महिला नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. अरुणा असफ अली यांनी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर तिरंगा फडकवला, तर उषा मेहता यांनी मुंबईत गुप्त रेडिओ स्टेशन (काँग्रेस रेडिओ) चालवून आंदोलनाच्या बातम्या आणि संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवले. त्यांच्या कार्यामुळे आंदोलनाला मोठा पाठिंबा मिळाला आणि महिलांच्या शक्तीचा प्रत्यय ब्रिटिशांना आला.

कामगार आणि शेतकऱ्यांचा उठाव

शहरांमध्ये कामगारांनी मोठ्या संख्येने संपाचे आयोजन केले. कारखाने, रेल्वे आणि इतर सरकारी सेवा ठप्प झाल्या. खेड्यांमध्ये शेतकऱ्यांनी ब्रिटिश सरकारला कर देण्यास नकार दिला आणि अनेक ठिकाणी सरकारी इमारतींवर हल्ले केले. त्यांनी 'स्वराज्य' स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला.

भूमिगत चळवळ आणि समांतर सरकारे

प्रमुख नेते तुरुंगात असताना, जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अच्युत पटवर्धन, अरुणा असफ अली यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. त्यांनी गुप्तपणे पत्रके वाटली, संदेश पोहोचवले आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध प्रतिकार केला. अनेक ठिकाणी समांतर सरकारे (Parallel Governments) स्थापन करण्यात आली, जी ब्रिटिशांना उघड आव्हान होती. उदा. महाराष्ट्रातील सातारा (क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील 'प्रतिसरकार'), उत्तर प्रदेशातील बलिया (चित्तू पांडे), आणि बंगालमधील तामलुक (जातीय सरकार).

ब्रिटिशांचा दमन आणि आंदोलनाचे परिणाम

या आंदोलनाने ब्रिटिश सरकारला हादरवून टाकले. त्यांनी अत्यंत क्रूरपणे आंदोलन दडपण्याचा प्रयत्न केला. हजारो लोकांना अटक करण्यात आली, अनेक निदर्शकांवर गोळ्या झाडण्यात आल्या आणि मोठ्या प्रमाणावर लाठीमार करण्यात आला. अनेक गावांना आणि शहरांना दंड आकारण्यात आले. सुमारे १ लाखाहून अधिक लोकांना अटक करण्यात आली आणि हजारो लोक मारले गेले.

तरीही, या दडपशाहीमुळे भारतीयांचा निर्धार आणखी मजबूत झाला. ब्रिटिशांना हे स्पष्ट झाले की, आता भारतावर जास्त काळ राज्य करणे शक्य नाही. 'भारत छोडो' आंदोलनाने ब्रिटिश साम्राज्याच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आणि त्यांना भारताला स्वातंत्र्य देण्याशिवाय पर्याय नाही याची जाणीव करून दिली.

स्वातंत्र्याच्या दिशेने एक निर्णायक पाऊल

'भारत छोडो' आंदोलनामुळे भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची इच्छा अधिक तीव्र झाली. या आंदोलनाने दाखवून दिले की, कोणताही नेता नसतानाही सामान्य जनता स्वतःच्या हिमतीवर मोठा लढा देऊ शकते. यामुळे राष्ट्रीयत्वाची भावना अधिक बळकट झाली आणि देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक एकत्र आले.

ब्रिटिशांना हे स्पष्ट झाले की, आता भारताला जास्त काळ गुलाम ठेवणे शक्य नाही. जरी या आंदोलनाने तात्काळ स्वातंत्र्य मिळवून दिले नसले तरी, त्याने स्वातंत्र्याची प्रक्रिया वेगवान केली. ब्रिटिश प्रशासनावर प्रचंड दबाव निर्माण झाला आणि त्यांना भारताला स्वातंत्र्य देण्याच्या दिशेने पावले उचलण्यास भाग पाडले. १९४५ मध्ये दुसरे महायुद्ध संपल्यानंतर, ब्रिटनने भारताला स्वातंत्र्य देण्याची तयारी सुरू केली आणि अखेर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.

आंदोलनाचे दीर्घकालीन परिणाम

• राष्ट्रीय एकात्मता: या आंदोलनाने विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक गटांना एकत्र आणले, ज्यामुळे राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना अधिक दृढ झाली.
• ब्रिटिशांवरील दबाव: ब्रिटिशांना याची जाणीव झाली की, आता भारतावर राज्य करणे शक्य नाही आणि त्यांना लवकरच भारत सोडावा लागेल.
• नेतृत्वाची नवीन पिढी: भूमिगत चळवळीमुळे जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया यांसारख्या अनेक तरुण नेत्यांना पुढे येण्याची संधी मिळाली, ज्यांनी स्वातंत्र्योत्तर काळातही महत्त्वाची भूमिका बजावली.
• जागतिक सहानुभूती: या आंदोलनाने भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीला जागतिक स्तरावर सहानुभूती मिळवून दिली.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• महात्मा गांधींनी 'भारत छोडो' आंदोलनाची घोषणा करण्यापूर्वी, त्यांच्या मनात काही काळ संभ्रम होता, परंतु क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर त्यांनी हा निर्णय घेतला.
• या आंदोलनादरम्यान अनेक ठिकाणी लोकांनी स्वतःच्या 'जनता सरकारांची' स्थापना केली होती, जी काही काळ ब्रिटिश प्रशासनाशिवाय चालवली गेली.
• या आंदोलनात सुमारे ९४० लोकांना गोळ्या घालून ठार मारण्यात आले आणि १६३० लोकांना गंभीर जखमी करण्यात आले, तरीही लोकांचा उत्साह कमी झाला नाही.
• काँग्रेस रेडिओवरून नियमितपणे महात्मा गांधींचे संदेश आणि आंदोलनाच्या बातम्या प्रसारित केल्या जात होत्या, ज्यामुळे लोकांना प्रेरणा मिळत होती.
• ९ ऑगस्ट हा दिवस 'क्रांती दिन' म्हणूनही ओळखला जातो, जो या ऐतिहासिक आंदोलनाची आठवण करून देतो.

निष्कर्ष

'भारत छोडो' आंदोलन हे केवळ एक राजकीय आंदोलन नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांच्या आत्मविश्वासाचे आणि स्वातंत्र्याच्या तीव्र आकांक्षेचे प्रतीक होते. महात्मा गांधींच्या 'करा किंवा मरा' या संदेशाने पेटून उठलेल्या या आंदोलनाने ब्रिटिश साम्राज्याची मुळे हादरवून टाकली आणि भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्याच्या प्रक्रियेला निर्णायक गती दिली. आज, आपण स्वातंत्र्याचा अनुभव घेत असताना, या महान आंदोलनात सहभागी झालेल्या सर्व ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाचे आणि धैर्याचे स्मरण करणे आपले कर्तव्य आहे. त्यांच्या संघर्षातूनच आपल्याला एक स्वतंत्र आणि सार्वभौम भारत मिळाला आहे.

या आंदोलनाने आपल्याला शिकवले की, एकजूट, धैर्य आणि दृढनिश्चय ही कोणत्याही मोठ्या ध्येयासाठी आवश्यक असलेली प्रमुख शस्त्रे आहेत. 'परिपथ' तुम्हाला अशाच प्रेरणादायी ऐतिहासिक घटनांची माहिती देत राहील. धन्यवाद!