'भारत छोडो' आंदोलन: स्वातंत्र्याच्या लढ्यातील एक निर्णायक पाऊल | परिपाठ

८ ऑगस्ट: एक ऐतिहासिक दिवस आणि 'भारत छोडो' आंदोलनाची हाक

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय वाचकांनो,

आज ८ ऑगस्ट २०२६. हा दिवस अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार आहे. आज रोहिणी व्रत आहे, बर्मिंगहॅम राष्ट्रकुल स्पर्धांची सांगता झाली, तर भूतकाळात याच दिवशी भारताचे माजी राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांना भारतरत्न प्रदान करण्यात आले होते, ज्येष्ठ अभिनेते चंद्रकांत गोखले यांचे निधन झाले होते, बीजिंग ऑलिम्पिकचे उद्घाटन झाले होते, आणि इराकने कुवेत विलीन केल्याची घोषणा केली होती. परंतु, भारतीय इतिहासाच्या पानांमध्ये ८ ऑगस्ट हा दिवस एका अत्यंत महत्त्वाच्या घटनेसाठी कोरला गेला आहे – तो म्हणजे 'भारत छोडो' आंदोलन, ज्याला 'ऑगस्ट क्रांती दिन' असेही म्हटले जाते. १९४२ साली याच दिवशी महात्मा गांधींनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध 'करेंगे या मरेंगे' (Do or Die) चा नारा देत या विशाल जनआंदोलनाची सुरुवात केली होती. हे आंदोलन केवळ एक राजकीय घटना नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांच्या एकजुटीचे, निर्धार आणि त्यागाचे प्रतीक बनले, ज्याने देशाला स्वातंत्र्याच्या अंतिम टप्प्याकडे नेले. आजच्या तरुणाईसाठी या आंदोलनाचे धडे आणि त्याचे महत्त्व समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

'भारत छोडो' आंदोलनाची पार्श्वभूमी: काळाची गरज

दुसऱ्या महायुद्धाने जग ढवळून निघाले होते आणि त्याचे पडसाद भारतावरही उमटत होते. ब्रिटन स्वतः युद्धात गुंतलेला असतानाही, भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्यास तयार नव्हता. १९३९ मध्ये, ब्रिटनने भारतीय नेत्यांशी सल्लामसलत न करता भारताला युद्धात सामील करून घेतले, ज्यामुळे भारतीयांमध्ये तीव्र नाराजी पसरली. महात्मा गांधी आणि काँग्रेसने ब्रिटिशांना युद्धात सहकार्य करण्याची तयारी दर्शवली होती, परंतु त्या बदल्यात स्वातंत्र्याची ठोस हमी मागितली होती. ब्रिटिशांनी मात्र ती देण्यास नकार दिला.

१९४२ मध्ये, जपानने आग्नेय आशियामध्ये वेगाने प्रगती करत भारताच्या सीमेपर्यंत धडक दिली होती. यामुळे भारतालाही युद्धाचा धोका निर्माण झाला. याच काळात, ब्रिटिशांनी भारताला युद्धासाठी पाठिंबा मिळवण्यासाठी 'क्रिप्स मिशन' भारतात पाठवले. स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखालील या मिशनने भारताला युद्धापश्चात 'डोमिनियन स्टेटस' (वसाहतीचे स्वराज्य) देण्याची आणि संविधान बनवण्याचा अधिकार देण्याची ऑफर दिली. परंतु, भारताला तात्काळ पूर्ण स्वातंत्र्य हवे होते, त्यामुळे ही ऑफर अपुरी आणि भविष्यातील आश्वासनांवर आधारित असल्याने काँग्रेसने ती फेटाळली. महात्मा गांधींनी क्रिप्स मिशनला “अ पोस्ट-डेटेड चेक ऑन अ क्रॅशिंग बँक” (बुडणाऱ्या बँकेचा पुढील तारखेचा चेक) असे संबोधले. क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर, गांधीजींना हे स्पष्ट झाले की, ब्रिटिशांवर दबाव आणल्याशिवाय ते भारताला स्वातंत्र्य देणार नाहीत. याच विचारातून 'भारत छोडो' आंदोलनाची संकल्पना पुढे आली.

'करेंगे या मरेंगे': महात्मा गांधींचा शक्तिशाली संदेश

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी, मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या अधिवेशनात महात्मा गांधींनी ऐतिहासिक भाषण दिले. या भाषणात त्यांनी 'भारत छोडो' चा नारा दिला आणि भारतीयांना 'करेंगे या मरेंगे' (Do or Die) हा मंत्र दिला. गांधीजी म्हणाले, “मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देणार आहे. तो तुम्ही तुमच्या हृदयात कोरून ठेवा आणि तुमच्या प्रत्येक श्वासासोबत तो उच्चारा. तो मंत्र म्हणजे 'करेंगे या मरेंगे'. आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा या प्रयत्नात मरून जाऊ. आपण आपली गुलामी कायम राहताना पाहण्यासाठी जगणार नाही.”

हा केवळ एक नारा नव्हता, तर तो कोट्यवधी भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्योत प्रज्वलित करणारा एक शक्तिशाली संदेश होता. गांधीजींनी प्रत्येक भारतीयाला स्वतःला स्वतंत्र समजून काम करण्यास सांगितले. सरकारी नोकरांना आपल्या पदांचा त्याग न करता, काँग्रेसशी निष्ठा राखण्यास सांगितले. सैनिकांना देशवासियांवर गोळीबार करण्यास नकार देण्यास सांगितले. विद्यार्थ्यांना अभ्यास सोडून आंदोलनात सामील होण्याचे आवाहन केले. हा संदेश इतका प्रभावी होता की, त्याने सामान्य माणसालाही स्वातंत्र्याच्या लढ्यात थेट सहभागी होण्याची प्रेरणा दिली.

जनतेचा अभूतपूर्व सहभाग आणि आंदोलनाची व्याप्ती

'भारत छोडो' आंदोलन हे भारतातील सर्वात मोठे आणि सर्वात तीव्र जनआंदोलन ठरले. गांधीजींनी हाक दिल्यानंतर अवघ्या काही तासांतच त्यांना आणि काँग्रेसच्या इतर प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली. यामुळे आंदोलनाचे नेतृत्व सामान्य जनतेच्या हातात आले. कोणत्याही केंद्रीय नेतृत्वाशिवाय, हे आंदोलन स्वयंस्फूर्तीने देशभर पसरले. विद्यार्थी, शेतकरी, कामगार, महिला, तरुण, वृद्ध – समाजातील प्रत्येक स्तरातील लोक या आंदोलनात सहभागी झाले.

• विद्यार्थ्यांचा सहभाग: विद्यार्थ्यांनी शाळा-महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकून रस्त्यावर उतरून मोर्चे काढले. त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात घोषणा दिल्या आणि गुप्तपणे माहिती पत्रके वाटली.
• महिलांचा सहभाग: अरुणा असफ अली, सुचेता कृपलानी, उषा मेहता यांसारख्या महिला नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. उषा मेहता यांनी तर गुप्तपणे 'काँग्रेस रेडिओ' सुरू करून आंदोलनाच्या बातम्या आणि संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवले.
• शेतकरी आणि कामगार: शेतकरी आणि कामगारांनी संप पुकारले, ब्रिटिश सरकारला कर देण्यास नकार दिला आणि कारखान्यांमध्ये काम करणे थांबवले. अनेक ठिकाणी शेतकऱ्यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांवर हल्ले केले आणि सरकारी इमारतींना लक्ष्य केले.
• भूमिगत चळवळ: जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अच्युत पटवर्धन यांसारख्या समाजवादी नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाला दिशा दिली. त्यांनी भूमिगत रेडिओ स्टेशन्स, वृत्तपत्रे आणि गुप्त संघटनांच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला आव्हान दिले. महाराष्ट्रात साताऱ्याचे 'प्रति सरकार' (क्रांतिसिंह नाना पाटील) आणि बलियाचे 'समांतर सरकार' (चित्तू पांडे) ही याची काही प्रमुख उदाहरणे आहेत. या समांतर सरकारांनी ब्रिटिश प्रशासनाला आव्हान देत स्वतःचे कायदे, न्यायव्यवस्था आणि महसूल प्रणाली लागू केली.

या आंदोलनात काही ठिकाणी हिंसाचारही झाला, ज्यामुळे गांधीजींना दुःख झाले. परंतु, ब्रिटिशांच्या दडपशाहीला जनतेने दिलेला तो एक उत्स्फूर्त प्रतिसाद होता. रेल्वे रुळ उखडणे, तारा तोडणे, पोस्ट ऑफिस आणि पोलीस ठाण्यांवर हल्ले करणे यांसारख्या घटना घडल्या. ब्रिटिशांनी या आंदोलनाला क्रूरपणे दडपण्याचा प्रयत्न केला. हजारो लोकांना अटक करण्यात आली, गोळीबार करण्यात आला आणि लाठीचार्ज करण्यात आला. अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपले प्राण गमावले.

ब्रिटिशांची दडपशाही आणि आंदोलनाचे परिणाम

ब्रिटिश सरकारने 'भारत छोडो' आंदोलन दडपण्यासाठी अत्यंत क्रूर उपाययोजना केल्या. जवळपास एक लाख लोकांना अटक करण्यात आली, हजारो लोकांना तुरुंगात टाकण्यात आले आणि शेकडो लोकांचा गोळीबारात बळी गेला. अनेक ठिकाणी जमावावर बेछूट गोळीबार करण्यात आला. वृत्तपत्रांवर बंदी घालण्यात आली आणि आंदोलनाशी संबंधित सर्व बातम्या दडपण्यात आल्या. गांधीजींना पुण्यातील आगा खान पॅलेसमध्ये नजरकैदेत ठेवण्यात आले होते, जिथे त्यांच्या पत्नी कस्तुरबा गांधी आणि त्यांचे सचिव महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले. या घटनांनी गांधीजींना खूप वेदना झाल्या.

वरवर पाहता, ब्रिटिश सरकारने हे आंदोलन दडपण्यात यश मिळवले असे वाटले, परंतु त्याचे दूरगामी परिणाम झाले. या आंदोलनाने ब्रिटिशांना हे स्पष्ट केले की, आता भारतावर जास्त काळ राज्य करणे शक्य नाही. भारतीय जनता आता स्वातंत्र्याशिवाय शांत बसणार नाही, हे ब्रिटिशांना कळून चुकले. 'भारत छोडो' आंदोलनाने ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यावाचून पर्याय नाही हे पटवून दिले. या आंदोलनाने भारतीय जनतेमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला आणि त्यांना स्वातंत्र्यासाठी एकत्र लढण्याची प्रेरणा दिली.

आंदोलनाचा स्वातंत्र्यावर झालेला प्रभाव

• ब्रिटिश राजवटीचा पाया हादरला: या आंदोलनाने ब्रिटिश प्रशासनावर प्रचंड दबाव आणला आणि त्यांच्या कार्यक्षमतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले.
• आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पाठिंबा: या आंदोलनाची दखल आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतली गेली आणि भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला अनेक देशांकडून नैतिक पाठिंबा मिळाला.
• नेतृत्वाची नवीन पिढी: अनेक तरुण नेत्यांना या आंदोलनामुळे पुढे येण्याची संधी मिळाली, ज्यांनी स्वातंत्र्योत्तर काळात भारताच्या जडणघडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
• स्वातंत्र्याची गती वाढली: जरी हे आंदोलन तात्काळ यशस्वी झाले नसले तरी, त्याने स्वातंत्र्याची प्रक्रिया गतिमान केली. ब्रिटिशांना हे कळून चुकले की, त्यांना आता भारताला स्वातंत्र्य देण्याची तयारी करावी लागेल.

आजच्या तरुणाईसाठी 'भारत छोडो' आंदोलनाचे धडे

'भारत छोडो' आंदोलन हे केवळ इतिहासातील एक घटना नाही, तर ते आजही आपल्याला अनेक महत्त्वाचे धडे शिकवते. विशेषतः आजच्या तरुणाईसाठी हे धडे अत्यंत प्रेरणादायी आहेत:

1. एकजुटीचे सामर्थ्य: कोणत्याही मोठ्या ध्येयासाठी एकत्र येणे आणि एकजुटीने काम करणे किती महत्त्वाचे आहे, हे या आंदोलनाने दाखवून दिले. विविध जाती, धर्म, पंथ आणि प्रांतातील लोकांनी एकत्र येऊन स्वातंत्र्यासाठी लढा दिला. आजच्या काळातही, जेव्हा आपला देश विविध आव्हानांना सामोरे जात आहे, तेव्हा एकजूट आणि सामंजस्य अत्यंत आवश्यक आहे.
2. निर्धार आणि दृढनिश्चय: 'करेंगे या मरेंगे' हा मंत्र भारतीयांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक होता. कितीही कठीण परिस्थिती असली तरी, आपल्या ध्येयावर ठाम राहणे आणि त्यासाठी अथक प्रयत्न करणे हे यातून शिकायला मिळते. आजच्या तरुणांनी आपल्या वैयक्तिक आणि सामाजिक उद्दिष्टांसाठी असाच दृढनिश्चय बाळगणे आवश्यक आहे.
3. त्याग आणि समर्पण: स्वातंत्र्याच्या लढ्यात हजारो लोकांनी आपले प्राण गमावले, अनेकांनी आपले घरदार सोडले, आणि सर्वस्व अर्पण केले. हा त्याग आपल्याला आठवण करून देतो की, मोठे ध्येय साध्य करण्यासाठी निस्वार्थ समर्पण आवश्यक असते.
4. नेतृत्वाचा विकास: जेव्हा केंद्रीय नेतृत्व तुरुंगात होते, तेव्हा सामान्य लोकांनी स्वतःच नेतृत्व स्वीकारले आणि आंदोलन पुढे नेले. हे आपल्याला शिकवते की, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये नेतृत्व करण्याची क्षमता असते आणि योग्य वेळी ती क्षमता दाखवणे महत्त्वाचे आहे.
5. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे: ब्रिटिशांच्या अन्यायी राजवटीविरुद्ध आवाज उठवण्याचे धाडस 'भारत छोडो' आंदोलनाने दाखवले. आजही समाजात अनेक अन्याय आणि असमानता आहेत. त्यांच्याविरुद्ध शांततामय मार्गाने आवाज उठवणे आणि बदल घडवण्यासाठी प्रयत्न करणे हे तरुणाईचे कर्तव्य आहे.

सारांश

'भारत छोडो' आंदोलन हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक सुवर्णपान आहे. महात्मा गांधींच्या दूरदृष्टी आणि 'करेंगे या मरेंगे' या मंत्राने प्रेरित होऊन कोट्यवधी भारतीयांनी एकत्र येऊन ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला. ब्रिटिशांनी हे आंदोलन क्रूरपणे दडपले असले तरी, त्याने ब्रिटिश राजवटीचा पाया हादरवून टाकला आणि भारताला स्वातंत्र्याच्या अगदी जवळ आणले. या आंदोलनाने भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला आणि त्यांना स्वातंत्र्यासाठी एकत्र लढण्याची प्रेरणा दिली. आज ८ ऑगस्ट, ऑगस्ट क्रांती दिनानिमित्त, आपण त्या सर्व स्वातंत्र्यसैनिकांना आदराने नमन करूया, ज्यांनी आपल्या बलिदानाने आणि त्यागाने आपल्याला स्वातंत्र्य मिळवून दिले. त्यांच्या एकजूट आणि दृढनिश्चयाच्या शिकवणीतून प्रेरणा घेऊन एक मजबूत आणि समृद्ध भारत घडवण्यासाठी आपण कटिबद्ध होऊया.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• 'भारत छोडो' हा नारा महात्मा गांधींनी नव्हे, तर युसूफ मेहरअली या समाजवादी आणि कामगार नेते यांनी दिला होता. त्यांनी 'सायमन गो बॅक' हा नारा देखील दिला होता.
• या आंदोलनादरम्यान, अरुणा असफ अली यांनी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर भारतीय राष्ट्रध्वज फडकवला होता, जेव्हा सर्व प्रमुख नेते अटक झाले होते.
• उषा मेहता यांनी भूमिगत 'काँग्रेस रेडिओ' स्थापन केला होता, ज्यातून देशभरातील स्वातंत्र्यसैनिकांना संदेश आणि बातम्या दिल्या जात होत्या.
• पश्चिम बंगालमधील मिदनापूर जिल्ह्यात, लोकांनी 'जातीय सरकार' (National Government) स्थापन केले होते, जे दोन वर्षे कार्यरत होते.
• 'भारत छोडो' आंदोलनात सुमारे ९४० लोक ठार झाले आणि ६०,००० हून अधिक लोकांना अटक करण्यात आली, असे अधिकृत आकडेवारी सांगते. परंतु, अनधिकृत आकडेवारी याहून अधिक असल्याचे दर्शवते.