मोहेंजोदडो: प्राचीन भारताच्या रहस्यमय संस्कृतीची ओळख

आज ९ जुलै, २०२६. दिनविशेष म्हणून अनेक घटना इतिहासात नोंदल्या गेल्या आहेत – दक्षिण सुदानचा स्वातंत्र्य दिन, फिफा विश्वचषक फायनलमध्ये झिदानचे 'हेडबट' प्रकरण, शिवसंग्राम संघटनेची स्थापना, दक्षिण आफ्रिकेचे आयसीसीमध्ये पुनरागमन, आणि प्रसिद्ध लेखक व. ग. कानिटकर यांचे निधन. पण आजच्याच दिवशी, म्हणजे ९ जुलै १९२५ रोजी, एका अशा प्राचीन भारतीय महानगराच्या शोधाची अधिकृत घोषणा करण्यात आली, ज्याने जगाला भारताच्या समृद्ध इतिहासाची आणि प्रगत संस्कृतीची ओळख करून दिली. ते महानगर म्हणजे ‘मोहेंजोदडो’!

परिपथ च्या या विशेष ब्लॉगमध्ये, आपण मोहेंजोदडोच्या अद्भुत जगात डोकावून पाहणार आहोत. सिंधू संस्कृतीचा हा अनमोल ठेवा, त्याची प्रगत नगररचना, न उलगडलेली लिपी आणि तत्कालीन लोकांचे दैनंदिन जीवन कसे होते, हे आपण जाणून घेणार आहोत. विद्यार्थ्यांना आपल्या देशाच्या प्राचीन वैभवाची ओळख करून देण्यासाठी आणि इतिहासातील गूढ रहस्यांबद्दल उत्सुकता निर्माण करण्यासाठी हा लेख समर्पित आहे.

मोहेंजोदडो: एका प्राचीन महानगराची ओळख

मोहेंजोदडो (Mohenjo-Daro) हे नाव ऐकताच आपल्या डोळ्यासमोर एक प्राचीन, रहस्यमय शहर उभे राहते. सध्याच्या पाकिस्तानातील सिंध प्रांतात सिंधू नदीच्या काठी वसलेले हे शहर, जगातील सर्वात जुन्या आणि सर्वात मोठ्या संस्कृतींपैकी एक असलेल्या ‘सिंधू संस्कृती’ किंवा ‘हडप्पा संस्कृती’चा (Indus Valley Civilization) एक अविभाज्य भाग आहे. सुमारे ४५०० वर्षांपूर्वी, म्हणजे इ.स.पूर्व २५०० ते १९०० या काळात हे शहर आपल्या वैभवाच्या शिखरावर होते.

या शहराचा शोध १९२२ मध्ये भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञ राखालदास बॅनर्जी (R.D. Banerji) यांनी लावला. त्यानंतरच्या काळात, सर जॉन मार्शल यांच्या नेतृत्वाखाली येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्खनन करण्यात आले. ९ जुलै १९२५ रोजी सर जॉन मार्शल यांनी मोहेंजोदडोच्या शोधाची आणि सिंधू संस्कृतीच्या अस्तित्वाची अधिकृत घोषणा केली, ज्यामुळे जगभरातील इतिहासकार आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांचे लक्ष भारताच्या या प्राचीन वैभवाकडे वेधले गेले. ‘मोहेंजोदडो’ या नावाचा स्थानिक सिंधी भाषेत अर्थ ‘मृतांचा टेका’ (Mound of the Dead) असा होतो, कारण उत्खननादरम्यान येथे मानवी सांगाडे मोठ्या प्रमाणात सापडले होते.

मोहेंजोदडो हे केवळ एक शहर नव्हते, तर ते तत्कालीन जगातील सर्वात प्रगत आणि सुनियोजित महानगरांपैकी एक होते. त्याची नगररचना, सार्वजनिक स्वच्छता व्यवस्था आणि स्थापत्यशास्त्र आजही आपल्याला थक्क करून सोडते.

अद्भुत नगररचना आणि स्थापत्यशास्त्र: एक दूरदृष्टी

मोहेंजोदडोची सर्वात उल्लेखनीय बाब म्हणजे तिची अद्भुत नगररचना. आजच्या आधुनिक शहरांनाही लाजवेल अशी नियोजनबद्धता या शहरात होती. हे शहर दोन मुख्य भागांमध्ये विभागले होते: एक ‘गढी’ (Citadel) आणि दुसरे ‘खालील शहर’ (Lower Town).

• गढी (Citadel): हा शहराचा उंचवट्यावर असलेला भाग होता, जिथे सार्वजनिक इमारती, जसे की महास्नानगृह (Great Bath) आणि धान्यकोठार (Granary) होते. धार्मिक विधी आणि प्रशासकीय कामे येथे होत असावीत असा अंदाज आहे.
• खालील शहर (Lower Town): हा भाग सामान्य नागरिकांच्या घरांसाठी होता. येथील घरे सुनियोजित पद्धतीने बांधली होती.

सुनियोजित रस्ते आणि गटार व्यवस्था

मोहेंजोदडोच्या रस्त्यांची रचना ‘जाळीदार’ (Grid Pattern) होती. मुख्य रस्ते उत्तर-दक्षिण आणि पूर्व-पश्चिम दिशेने सरळ रेषेत एकमेकांना काटकोनात छेदत होते. या रस्त्यांची रुंदी सुमारे १० मीटरपर्यंत होती, ज्यामुळे वाहतूक सुलभ होत असे. सर्वात आश्चर्यकारक बाब म्हणजे येथील भूमिगत गटार व्यवस्था (Underground Drainage System). प्रत्येक घराला गटार जोडलेले होते, जे शहरातील मुख्य गटारात जाऊन मिळत असे. ही गटारे विटांनी व्यवस्थित झाकलेली होती आणि त्यांची नियमितपणे स्वच्छता केली जात असे. प्राचीन जगामध्ये अशी प्रगत स्वच्छता व्यवस्था क्वचितच आढळते.

महास्नानगृह (The Great Bath)

मोहेंजोदडोमधील सर्वात प्रसिद्ध इमारतींपैकी एक म्हणजे ‘महास्नानगृह’. हे एक मोठे, आयताकृती स्नानगृह होते, जे जलरोधक विटांनी (Waterproof Bricks) बांधलेले होते. यामध्ये उतरण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी पायऱ्या होत्या. या स्नानगृहाचा उपयोग धार्मिक विधी किंवा सार्वजनिक स्नानासाठी केला जात असावा असा अंदाज आहे. त्याच्या सभोवताली कपडे बदलण्यासाठी खोल्याही होत्या.

धान्यकोठार (The Granary)

गढीच्या भागात एक विशाल धान्यकोठार देखील सापडले आहे. हे कोठार शहराच्या आर्थिक व्यवस्थेचे आणि कृषी समृद्धीचे प्रतीक होते. येथे धान्य साठवून ठेवले जात असावे, जे दुष्काळात किंवा इतर आपत्कालीन परिस्थितीत वापरले जात असे. यावरून मोहेंजोदडोचे लोक किती दूरदृष्टीचे होते हे समजते.

घरे आणि विटा

मोहेंजोदडोमधील घरे भाजलेल्या विटांनी (Baked Bricks) बांधलेली होती. विटांचा आकार एकसमान होता, ज्यामुळे बांधकाम तंत्रज्ञानातील त्यांची प्रगती दिसून येते. बहुतेक घरे दोन किंवा अधिक मजली होती, ज्यात अंगण, स्वयंपाकघर आणि स्नानगृह होते. प्रत्येक घरात स्वतःची विहीर देखील होती, जी पाणी व्यवस्थापनातील त्यांच्या कौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहे.

📝

मोहेंजोदडोचे नगर नियोजन हे प्राचीन जगातील सर्वात प्रगत मानले जाते. येथील गटार व्यवस्था तर रोमन साम्राज्यातील गटार व्यवस्थेच्याही कित्येक शतके आधी विकसित झाली होती, हे विशेष आहे. यावरून सिंधू संस्कृतीच्या अभियंत्यांची दूरदृष्टी आणि कौशल्य स्पष्ट होते.

दैनंदिन जीवन, व्यापार आणि समाज

मोहेंजोदडोच्या उत्खननातून मिळालेल्या वस्तू आणि अवशेषांवरून तत्कालीन लोकांच्या दैनंदिन जीवनाची आणि समाजव्यवस्थेची कल्पना येते. हे लोक समृद्ध आणि सुसंस्कृत जीवन जगत होते.

शेती आणि पशुपालन

सिंधू नदीच्या सुपीक मैदानामुळे शेती हा त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार होता. गहू, बार्ली, कापूस आणि विविध प्रकारची कडधान्ये पिकवली जात होती. मोहेंजोदडोचे लोक जगातील पहिले कापूस उत्पादक असावेत असा अंदाज आहे. पशुपालन देखील मोठ्या प्रमाणावर केले जात असे. बैल, म्हैस, मेंढ्या, शेळ्या, कुत्रे आणि मांजरे यांसारखे प्राणी पाळले जात होते.

व्यापार आणि वाणिज्य

मोहेंजोदडो हे एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र होते. येथील लोकांचा मेसोपोटेमिया (आधुनिक इराक), पर्शिया (आधुनिक इराण) आणि मध्य आशियातील इतर संस्कृतींशी व्यापार संबंध होता. या व्यापाराचे पुरावे म्हणजे मोहेंजोदडोमध्ये सापडलेल्या मेसोपोटेमियन मुद्रा आणि मेसोपोटेमियामध्ये सापडलेल्या सिंधू संस्कृतीच्या मुद्रा. व्यापार मुख्यतः जलमार्गाने (नदी आणि समुद्र) होत असे. वस्तूंच्या देवाणघेवाणीसाठी वजन आणि मापांची एक प्रमाणित प्रणाली वापरली जात होती, जी त्यांच्या व्यावसायिक शिस्तीचे द्योतक आहे.

कला आणि हस्तकला

मोहेंजोदडोचे लोक उत्कृष्ट कारागीर होते. मातीची भांडी (Pottery), धातूकाम (Metallurgy), दागिने (Jewellery) आणि मूर्ती बनवण्यात ते कुशल होते. तांबे, कांस्य, सोने, चांदी आणि मौल्यवान खडे वापरून सुंदर दागिने तयार केले जात होते. मातीच्या भांड्यांवर विविध नक्षीकाम केलेले असे, जे त्यांच्या कलात्मकतेचे प्रदर्शन होते.

सामाजिक रचना

मोहेंजोदडोमध्ये कोणताही भव्य राजवाडा किंवा राजाचे स्पष्ट पुरावे मिळालेले नाहीत. त्यामुळे ही संस्कृती कदाचित व्यापारी किंवा पुरोहित वर्गाद्वारे शासित असावी असा अंदाज आहे. येथे कोणताही मोठा लष्करी तळ किंवा युद्धाची चिन्हे सापडलेली नाहीत, ज्यामुळे ही एक शांतताप्रिय संस्कृती असावी असे मानले जाते. सामाजिक स्तरीकरण (Social Stratification) असावे, कारण काही घरे मोठी आणि अधिक सुसज्ज होती, तर काही लहान होती. स्त्रिया आणि पुरुष दोघेही दागिने परिधान करत असत. कपड्यांसाठी कापूस आणि लोकरीचा वापर केला जात असे.

मनोरंजन

उत्खननात सापडलेल्या खेळण्यांवरून असे दिसते की मुलांना खेळण्यासाठी विविध प्रकारची खेळणी होती, जसे की लहान गाड्या, बाहुल्या आणि पशूंच्या आकाराची खेळणी. फासे (Dice) देखील सापडले आहेत, जे तत्कालीन मनोरंजनाचे साधन असावे.

गूढ लिपी, कला आणि संस्कृतीचे दर्शन

मोहेंजोदडोच्या संस्कृतीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची कला आणि गूढ लिपी. या दोन्ही गोष्टी आजही अभ्यासकांना आणि इतिहासकारांना आकर्षित करतात.

सिंधू लिपी (Indus Script)

मोहेंजोदडो आणि सिंधू संस्कृतीच्या इतर स्थळांवरून सुमारे ४००० पेक्षा जास्त मुद्रा (Seals) आणि मातीच्या पाट्या (Tablets) सापडल्या आहेत, ज्यांवर एक विशिष्ट लिपी कोरलेली आहे. या लिपीला ‘सिंधू लिपी’ असे म्हणतात. ही लिपी चित्रात्मक (Pictographic) आहे आणि ती उजवीकडून डावीकडे लिहिलेली असावी असा अंदाज आहे. दुर्दैवाने, आजपर्यंत ही लिपी पूर्णपणे उलगडण्यात (Undeciphered) यश मिळालेले नाही. जर ही लिपी उलगडली गेली, तर आपल्याला सिंधू संस्कृतीबद्दल अनेक नवीन आणि महत्त्वपूर्ण माहिती मिळू शकेल.

मुद्रा (Seals)

सिंधू संस्कृतीच्या मुद्रा हे त्यांच्या कलेचे आणि धार्मिक विश्वासाचे उत्तम उदाहरण आहेत. या मुद्रा सामान्यतः स्टीएटाईट (Steatite) या दगडापासून बनवलेल्या असत आणि त्यांवर विविध पशू (जसे की युनिकॉर्न, बैल, हत्ती, वाघ), धार्मिक चिन्हे आणि सिंधू लिपी कोरलेली असे. या मुद्रांचा उपयोग व्यापारामध्ये वस्तूंच्या पॅकेजिंगवर शिक्के मारण्यासाठी, ओळखपत्र म्हणून किंवा धार्मिक विधींसाठी केला जात असावा.

नृत्यांगना (Dancing Girl)

मोहेंजोदडोमध्ये सापडलेली ‘नृत्यांगना’ (Dancing Girl) नावाची कांस्यमूर्ती (Bronze Statue) ही सिंधू संस्कृतीच्या उत्कृष्ट कलाकुसरीचे प्रतीक आहे. सुमारे १०.५ सेमी उंचीची ही मूर्ती एका तरुणीला तिच्या आत्मविश्वासपूर्ण आणि निश्चिंत मुद्रेत दाखवते. तिच्या एका हातात बांगड्या आणि दुसऱ्या हातात एक वस्तू आहे. ही मूर्ती तत्कालीन कारागिरांच्या धातूकामातील कौशल्याची साक्ष देते.

पुरोहित-राजा (Priest-King)

स्टीएटाईटपासून बनवलेला ‘पुरोहित-राजा’ (Priest-King) चा अर्धपुतळा (Bust) हे मोहेंजोदडोच्या कलेचे आणखी एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. या पुतळ्यामध्ये एका दाढीवाल्या पुरुषाला शांत आणि गंभीर मुद्रेत दाखवले आहे. त्याच्या खांद्यावर एक नक्षीदार शाल आहे आणि त्याच्या कपाळावर एक पट्टा आहे. हा पुतळा कोणत्या व्यक्तीचा आहे हे निश्चित नसले तरी, तो तत्कालीन समाजातील उच्चपदस्थ व्यक्तीचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानले जाते.

💡

प्राचीन संस्कृतींचा अभ्यास करताना त्यांच्या लिपीचा अभ्यास करणे खूप महत्त्वाचे असते. मोहेंजोदडोची लिपी जरी अजूनही न उलगडलेली असली, तरी तिच्या अभ्यासातून आपल्याला त्या संस्कृतीबद्दल नवीन माहिती मिळू शकते. तुम्हीही अशा गूढ लिपींचा अभ्यास करून इतिहासाचे नवीन रहस्य उलगडण्याचे स्वप्न पाहू शकता!

मोहेंजोदडोचा रहस्यमय अस्त: एक न उलगडलेले कोडे

मोहेंजोदडोसारखे एक प्रगत आणि समृद्ध शहर अचानक कसे नष्ट झाले, हा आजही इतिहासकार आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांसाठी एक मोठा प्रश्न आहे. इ.स.पूर्व १९०० च्या सुमारास या शहराचा हळूहळू ऱ्हास होऊ लागला आणि ते अखेरीस ओस पडले. या अस्तामागे अनेक सिद्धांत (Theories) मांडले जातात, परंतु कोणताही एक निश्चित सिद्धांत सर्वमान्य नाही.

हवामान बदल आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास (Climate Change and Environmental Degradation)

• पर्जन्यमान कमी होणे: काही संशोधकांच्या मते, या प्रदेशात पर्जन्यमान कमी झाल्यामुळे दुष्काळ पडला असावा, ज्यामुळे शेतीवर आणि पर्यायाने अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम झाला.
• नदीच्या प्रवाहातील बदल: सिंधू नदी किंवा तिच्या उपनद्यांच्या प्रवाहामध्ये बदल झाल्यामुळे किंवा प्राचीन सरस्वती नदी कोरडी पडल्यामुळे जलव्यवस्थापनावर मोठा ताण आला असावा.
• पूर: सिंधू नदीला वारंवार येणाऱ्या पुरामुळे शहराचे मोठे नुकसान झाले असावे, ज्यामुळे लोकांना शहर सोडून जावे लागले.

परकीय आक्रमणे (Foreign Invasions)

पूर्वी ‘आर्य आक्रमणाचा सिद्धांत’ (Aryan Invasion Theory) खूप प्रचलित होता, ज्यानुसार बाहेरून आलेल्या आर्यांनी सिंधू संस्कृतीच्या शहरांवर आक्रमण करून त्यांचा नाश केला. मात्र, नवीन संशोधनानुसार या सिद्धांताला फारसा आधार मिळत नाही, कारण मोहेंजोदडोमध्ये मोठ्या प्रमाणावर संघर्षाचे किंवा युद्धाचे पुरावे मिळालेले नाहीत. सापडलेले काही सांगाडे हे नैसर्गिक आपत्ती किंवा साथीच्या रोगांमुळे मृत्यूमुखी पडलेल्या लोकांचे असू शकतात.

साथीचे रोग आणि आर्थिक घट (Epidemics and Economic Decline)

काही अभ्यासकांच्या मते, मोठ्या साथीच्या रोगांमुळे शहराची लोकसंख्या कमी झाली असावी. तसेच, व्यापार संबंधात घट झाल्यामुळे किंवा नैसर्गिक संसाधनांच्या अतिवापरामुळे आर्थिक व्यवस्था कमकुवत झाली असावी, ज्यामुळे शहर हळूहळू ओस पडले.

यापैकी कोणताही एक सिद्धांत मोहेंजोदडोच्या अस्ताचे संपूर्ण स्पष्टीकरण देत नाही. कदाचित अनेक कारणांच्या एकत्रित परिणामामुळे या महानगराचा ऱ्हास झाला असावा. हे आजही एक न उलगडलेले रहस्य आहे, जे भविष्यातील संशोधनासाठी प्रेरणादायी आहे.

[accordion title="मोहेंजोदडोचा अंत का झाला असावा?" ]संशोधकांनी अनेक सिद्धांत मांडले आहेत, ज्यात हवामान बदल, सरस्वती नदीचा मार्ग बदलणे, पूर, परकीय आक्रमणे (आर्य आक्रमणाचा सिद्धांत आता कमी स्वीकारला जातो), आर्थिक घट आणि साथीचे रोग यांचा समावेश आहे. कोणताही एक निश्चित सिद्धांत सर्वमान्य नाही. यावर अजूनही संशोधन सुरू आहे आणि भविष्यात नवीन पुरावे मिळाल्यास हे रहस्य उलगडू शकते.[/accordion]

वारसा आणि प्रेरणा: आधुनिक भारतासाठी मोहेंजोदडोचे महत्त्व

मोहेंजोदडोचा अभ्यास आपल्याला केवळ प्राचीन इतिहासाची माहिती देत नाही, तर आधुनिक जगासाठी अनेक महत्त्वाचे धडेही शिकवतो. हे शहर भारताच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा एक अविभाज्य भाग आहे आणि ते आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या बुद्धिमत्तेची आणि दूरदृष्टीची आठवण करून देते.

• नगर नियोजन आणि शाश्वत विकास: मोहेंजोदडोचे उत्कृष्ट नगर नियोजन, जलव्यवस्थापन आणि स्वच्छता प्रणाली आजही जगासाठी एक आदर्श आहे. आधुनिक शहरांच्या विकासात शाश्वत (Sustainable) आणि पर्यावरणपूरक पद्धतींचा वापर कसा करावा, याची प्रेरणा आपल्याला मोहेंजोदडोमधून मिळते.
• संशोधन आणि जिज्ञासा: मोहेंजोदडोची न उलगडलेली लिपी आणि त्याच्या अस्ताचे रहस्य विद्यार्थ्यांना इतिहास, पुरातत्वशास्त्र आणि विज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये संशोधन करण्यासाठी प्रोत्साहित करते.
• सांस्कृतिक ओळख: भारताचा इतिहास केवळ मध्ययुगीन किंवा आधुनिक काळापुरता मर्यादित नाही, तर तो हजारो वर्षांपूर्वीच्या समृद्ध संस्कृतींनी भरलेला आहे. मोहेंजोदडो आपल्याला आपल्या या गौरवशाली भूतकाळाशी जोडून ठेवते आणि आपली सांस्कृतिक ओळख मजबूत करते.

मोहेंजोदडो हे केवळ एक प्राचीन शहर नाही, तर ते मानवी सभ्यतेच्या प्रगतीचे आणि बुद्धिमत्तेचे प्रतीक आहे. त्याच्या अभ्यासातून आपल्याला भूतकाळातील चुकांमधून शिकण्याची आणि भविष्यासाठी अधिक चांगले जग निर्माण करण्याची प्रेरणा मिळते.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• मोहेंजोदडो हे सिंधू संस्कृतीतील सर्वात मोठे आणि सर्वात प्रसिद्ध शहर होते, जे सुमारे २५० एकर (१०० हेक्टर) पेक्षा जास्त क्षेत्रावर पसरलेले होते.
• येथे युद्धाचे किंवा मोठ्या लष्कराचे कोणतेही स्पष्ट पुरावे मिळालेले नाहीत, ज्यामुळे ही एक शांतताप्रिय संस्कृती असावी असा अंदाज आहे.
• मोहेंजोदडोमध्ये सुमारे ३५,००० ते ५०,००० लोक राहत असावेत असा अंदाज आहे, ज्यामुळे ते तत्कालीन जगातील एक मोठे महानगर होते.
• मोहेंजोदडो हे यूनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (UNESCO World Heritage Site) म्हणून घोषित केले आहे, ज्यामुळे त्याच्या संरक्षणाला जागतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
• मोहेंजोदडोचे रहिवासी जगातील पहिले कापूस पिकवणारे आणि वापरणारे लोक असावेत, असे मानले जाते.

सारांश

आज ९ जुलै, १९२५ रोजी ज्याच्या शोधाची घोषणा झाली, त्या मोहेंजोदडोच्या महानगराचा आपण घेतलेला हा प्रवास खरंच अद्भुत आहे. या प्राचीन भारतीय शहराने आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या बुद्धिमत्तेची आणि दूरदृष्टीची ओळख करून दिली आहे. मोहेंजोदडोची सुनियोजित नगररचना, प्रगत जलव्यवस्थापन, कलात्मक वस्तू आणि गूढ लिपी आजही आपल्याला थक्क करून सोडते. जरी त्याचा अंत रहस्यमय असला तरी, या शहराचा वारसा आजही आपल्याला प्रेरणा देतो. परिपथ च्या सर्व विद्यार्थ्यांना विनंती आहे की, अशा प्राचीन संस्कृतींचा अभ्यास करून आपल्या देशाच्या गौरवशाली इतिहासाची जाणीव ठेवा आणि भविष्यात अशा अनेक रहस्यांचा शोध घेण्यासाठी उत्सुक रहा. मोहेंजोदडो हे केवळ इतिहासातील एक पान नाही, तर ते आपल्या देशाच्या महान भूतकाळाचे एक जिवंत प्रतीक आहे.