“मॅग्निफिसेंट मेरी”: मेरी कोमची जिद्द, चिकाटी आणि यशाची प्रेरणादायी गाथा

प्रस्तावना: 'मॅग्निफिसेंट मेरी'ची ओळख

भारताच्या क्रीडा इतिहासात काही नावे अशी आहेत, जी केवळ त्यांच्या खेळातील प्राविण्यामुळेच नव्हे, तर त्यांच्या संघर्षाने, जिद्दीने आणि त्यांनी दिलेल्या प्रेरणादायी संदेशाने अजरामर झाली आहेत. यापैकीच एक नाव म्हणजे मॅग्निफिसेंट मेरी, अर्थात मेरी कोम. मणिपूरच्या एका दुर्गम गावातून बॉक्सिंगच्या जागतिक शिखरावर पोहोचलेली ही महिला, केवळ एक खेळाडू नाही, तर ती कोट्यवधी भारतीयांसाठी, विशेषतः मुलींसाठी, एक प्रतीक आहे – हे प्रतीक आहे जिद्दीचे, चिकाटीचे, आणि कोणत्याही परिस्थितीत हार न मानण्याचे. सहा वेळा विश्वविजेतेपद जिंकणारी आणि ऑलिम्पिक पदक मिळवणारी ती एकमेव भारतीय महिला बॉक्सर आहे. तिचा हा प्रवास केवळ खेळातील यशापुरता मर्यादित नसून, तो लिंगभेद, गरिबी आणि सामाजिक अडथळ्यांवर मात करून आपले स्वप्न कसे सत्यात उतरवायचे याचे एक जिवंत उदाहरण आहे.

आज, १६ ऑगस्ट रोजी, आपण जेव्हा अटलबिहारी वाजपेयींसारख्या महान नेत्याचे स्मरण करतो आणि वरद चतुर्थीसारख्या पवित्र सणाचा उत्सव साजरा करतो, तेव्हा मेरी कोमसारख्या व्यक्तीची कहाणी आपल्याला अधिक ऊर्जा आणि प्रेरणा देते. तिची कथा केवळ बॉक्सिंग रिंगमधील विजयाची नाही, तर ती आयुष्याच्या रिंगमध्ये आलेल्या प्रत्येक आव्हानाला धैर्याने सामोरे जाण्याची आणि त्यावर मात करण्याची आहे.

संघर्षमय बालपण आणि बॉक्सिंगची सुरुवात

मेरी कोमचा जन्म १ मार्च १९८३ रोजी मणिपूर राज्यातील चुराचांदपूर जिल्ह्यातील कांगाथेई या एका छोट्याशा गावात झाला. तिचे पूर्ण नाव मांग्ते चुंग्नेइजंग मेरी कोम. तिचे बालपण अत्यंत गरिबीत गेले. तिचे आई-वडील शेतकरी होते आणि कुटुंबाचा उदरनिर्वाह केवळ शेतीवर अवलंबून होता. मेरी लहानपणापासूनच कठोर परिश्रमांना सरावलेली होती. शाळेत जाण्यासोबतच ती आपल्या आई-वडिलांना शेतीच्या कामात मदत करत असे. लाकूड गोळा करणे, पाणी भरणे आणि शेतात काम करणे ही तिच्या दिनचर्येचा भाग होती. यातूनच तिला शारीरिक कष्टाची सवय लागली आणि तिचे शरीर मजबूत बनले.

खेळाची आवड आणि डिंगको सिंगची प्रेरणा

लहानपणापासूनच मेरीला खेळाची आवड होती. ती ॲथलेटिक्समध्ये चांगली होती आणि अनेक स्थानिक स्पर्धांमध्ये तिने यश मिळवले होते. मात्र, तिच्या आयुष्यात कलाटणी देणारा क्षण आला तो १९९८ मध्ये, जेव्हा मणिपूरचा बॉक्सर डिंगको सिंगने आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले. डिंगको सिंगच्या या यशाने मणिपूरच्या तरुणांमध्ये, विशेषतः मेरीमध्ये, बॉक्सिंगबद्दल एक वेगळीच आवड निर्माण केली. तिला वाटले की, जर डिंगको सिंग हे करू शकतो, तर मी का नाही? हा विचार तिच्या मनात घर करून गेला आणि तिने बॉक्सिंगमध्ये करिअर करण्याचा निर्णय घेतला.

पालकांचा विरोध आणि गुपचूप सराव

मेरीचा बॉक्सिंगमध्ये जाण्याचा निर्णय तिच्या पालकांसाठी धक्कादायक होता. बॉक्सिंग हा पुरुषांचा खेळ मानला जात असे आणि त्यात महिलांनी भाग घेणे हे समाजात स्वीकारार्ह नव्हते. तिच्या पालकांनी तिला या खेळापासून परावृत्त करण्याचा खूप प्रयत्न केला. त्यांना भीती होती की, या खेळात तिला दुखापत होईल आणि तिच्या भविष्यावर परिणाम होईल. परंतु, मेरीने आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करण्याचे ठरवले होते. तिने आपल्या पालकांना न कळू देता, गुपचूप बॉक्सिंगचा सराव सुरू केला. सुरुवातीला तिला चांगला प्रशिक्षक मिळवणेही कठीण होते. अखेरीस, तिने कोच के. कोसात यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षण सुरू केले.

आर्थिक अडचणी आणि दृढनिश्चय

प्रशिक्षणादरम्यान तिला अनेक आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला. बॉक्सिंगसाठी लागणारे साहित्य, चांगले अन्न आणि प्रवासाचा खर्च तिच्या आवाक्याबाहेरचा होता. अनेकदा तिला उपाशीपोटी सराव करावा लागला. पण या अडचणींनी तिची जिद्द कमी केली नाही. उलट, तिचा निश्चय अधिकच दृढ झाला. तिने ठरवले होते की, ती या खेळात यशस्वी होऊनच दाखवेल आणि आपल्या कुटुंबाची गरिबी दूर करेल. तिच्या या कठोर परिश्रमामुळेच तिने लवकरच स्थानिक आणि प्रादेशिक स्तरावरील स्पर्धांमध्ये चमकदार कामगिरी करण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे तिला राष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली.

लग्न, मातृत्व आणि खेळाडू म्हणून पुनरागमन

मेरी कोमच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे तिचे लग्न आणि मातृत्व. २००५ मध्ये तिने के. ओन्लर कोम यांच्याशी विवाह केला, जो तिच्यासाठी केवळ एक जोडीदारच नव्हे, तर आयुष्यभराचा आधारस्तंभ ठरला. लग्नानंतर २००७ मध्ये तिला जुळी मुले झाली. आई झाल्यावर कोणत्याही स्त्रीच्या आयुष्यात मोठे बदल होतात आणि तिच्या जबाबदाऱ्या वाढतात. मेरीच्या बाबतीतही असेच घडले. मुलांच्या संगोपनाची जबाबदारी, कुटुंबाची काळजी आणि खेळाडू म्हणून करिअर या दोन्ही गोष्टी एकत्र सांभाळणे हे एक मोठे आव्हान होते.

खेळ सोडण्याचा विचार आणि पतीचा पाठिंबा

मुलांच्या जन्मानंतर मेरीने काही काळासाठी बॉक्सिंगमधून ब्रेक घेतला. या काळात तिला अनेकदा वाटले की, आता तिचे बॉक्सिंग करिअर संपले आहे. शरीरातील बदल, वाढलेले वजन आणि मुलांची काळजी यामुळे तिला पुन्हा रिंगमध्ये उतरणे अशक्य वाटू लागले. मात्र, तिच्या पतीने, ओन्लरने, तिला नेहमीच पाठिंबा दिला. त्याने तिला तिच्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि मुलांची जबाबदारी वाटून घेण्याचे आश्वासन दिले. ओन्लरचा हा पाठिंबा मेरीसाठी संजीवनी ठरला. त्याच्यामुळेच तिला पुन्हा एकदा बॉक्सिंग रिंगमध्ये परतण्याची प्रेरणा मिळाली.

शारीरिक आव्हाने आणि कठोर प्रशिक्षण

पुनरागमनाचा निर्णय घेणे सोपे नव्हते. मातृत्वानंतर तिचे वजन वाढले होते, स्टॅमिना कमी झाला होता आणि शरीर बॉक्सिंगसाठी पूर्वीसारखे तयार नव्हते. तिला पुन्हा एकदा शून्यातून सुरुवात करावी लागली. तिने अत्यंत कठोर प्रशिक्षण सुरू केले. सकाळी लवकर उठून सराव करणे, संतुलित आहार घेणे आणि शारीरिक क्षमता पुन्हा मिळवण्यासाठी अथक प्रयत्न करणे हा तिचा दिनक्रम बनला. अनेकदा मुलांची काळजी घेऊन तिला रात्री उशिरापर्यंत सराव करावा लागे. तिचे प्रशिक्षक आणि डॉक्टरांनी तिला या काळात खूप मदत केली. तिने आपल्या वजनाच्या श्रेणीत बदल करून ४८ किलो वजनी गटातून ५१ किलो वजनी गटात खेळण्याचा निर्णय घेतला, कारण ऑलिम्पिकमध्ये ४८ किलो वजनी गट नव्हता. हा बदल तिच्यासाठी एक नवीन आव्हान होता, पण तिने तेही स्वीकारले.

जिद्दीचे आणि त्यागाचे प्रतीक

मेरी कोमचे हे पुनरागमन तिच्या अविश्वसनीय जिद्दीचे आणि त्यागाचे प्रतीक आहे. तिने दाखवून दिले की, महिलांसाठी मातृत्व हे त्यांच्या करिअरमधील अडथळा नसून, ते त्यांना अधिक मजबूत बनवते. कुटुंबाचा पाठिंबा आणि स्वतःच्या स्वप्नांवरचा विश्वास यामुळे ती पुन्हा एकदा बॉक्सिंगच्या रिंगमध्ये यशस्वीपणे परतली. तिच्या या प्रवासाने अनेक महिलांना प्रेरणा दिली की, कुटुंब आणि करिअर दोन्ही यशस्वीपणे सांभाळणे शक्य आहे, त्यासाठी फक्त दृढनिश्चय आणि योग्य नियोजन आवश्यक आहे.

अटूट जिद्द आणि जागतिक स्तरावरील यश

मेरी कोमच्या कारकिर्दीतील सर्वात प्रेरणादायी भाग म्हणजे तिची जागतिक स्तरावरील सातत्यपूर्ण आणि विक्रमी कामगिरी. तिच्या जिद्दीने आणि चिकाटीने तिने केवळ राष्ट्रीयच नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे नाव उंचावले.

विश्वविजेतेपदांची मालिका

मेरी कोमने २००१ मध्ये पहिल्यांदा अमेरिकेत झालेल्या जागतिक महिला बॉक्सिंग चॅम्पियनशिपमध्ये रौप्यपदक जिंकले. त्यानंतर तिने कधीच मागे वळून पाहिले नाही. तिने २००२, २००५, २००६, २००८ आणि २०१० या वर्षांमध्ये सलग पाच विश्वविजेतेपदे जिंकून एक अभूतपूर्व विक्रम प्रस्थापित केला. हे यश मिळवताना तिने अनेक बलाढ्य प्रतिस्पर्ध्यांना हरवले आणि बॉक्सिंगच्या जगात स्वतःचे स्थान निर्माण केले. तिची प्रत्येक लढत ही तिच्या कठोर परिश्रमाचे आणि आत्मविश्वासाचे प्रतीक होती.

२०१२ लंडन ऑलिम्पिक: ऐतिहासिक कांस्यपदक

२०१२ हे वर्ष मेरी कोमच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचे वर्ष ठरले, कारण याच वर्षी महिला बॉक्सिंगचा ऑलिम्पिकमध्ये प्रथमच समावेश करण्यात आला. ५१ किलो वजनी गटात सहभागी झालेल्या मेरीने भारतासाठी कांस्यपदक जिंकून इतिहास घडवला. हे पदक केवळ तिच्यासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण भारतासाठी अभिमानास्पद होते. हे पदक मिळवण्यासाठी तिला अनेक अडथळ्यांवर मात करावी लागली. तिने दाखवून दिले की, योग्य तयारी आणि मानसिक बळ असेल तर काहीही अशक्य नाही.

आशियाई खेळ आणि राष्ट्रकुल खेळात सुवर्णपदके

ऑलिम्पिक पदकानंतरही मेरीची यशाची भूक संपली नव्हती. २०१४ च्या इंचॉन (दक्षिण कोरिया) येथे झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत तिने सुवर्णपदक जिंकले आणि अशी कामगिरी करणारी ती पहिली भारतीय महिला बॉक्सर ठरली. त्यानंतर, २०१८ च्या गोल्ड कोस्ट (ऑस्ट्रेलिया) येथे झालेल्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेतही तिने सुवर्णपदक पटकावले. या दोन्ही स्पर्धांमधील तिची कामगिरी तिच्या सातत्यपूर्ण तयारीचे आणि खेळावरील तिच्या प्रेमाचे दर्शन घडवते.

२०१८ चे सहावे विश्वविजेतेपद: विक्रमी कामगिरी

२०१८ मध्ये, नवी दिल्ली येथे झालेल्या जागतिक महिला बॉक्सिंग चॅम्पियनशिपमध्ये मेरी कोमने पुन्हा एकदा सुवर्णपदक जिंकले. हे तिचे सहावे विश्वविजेतेपद होते, ज्यामुळे ती सर्वाधिक विश्वविजेतेपद जिंकणारी महिला बॉक्सर ठरली. ३५ वर्षांच्या वयातही तिने तरुण खेळाडूंना मागे टाकून हे यश मिळवले, जे तिच्या अतुलनीय जिद्दीचे आणि शारीरिक तंदुरुस्तीचे द्योतक आहे. या विजयाने तिला खऱ्या अर्थाने 'मॅग्निफिसेंट मेरी' हे विशेषण प्राप्त झाले.

📝

मेरी कोमच्या यशामागे तिची अद्वितीय खेळाची शैली आहे. ती केवळ ताकदीवर अवलंबून न राहता, वेग, चपळता आणि अचूक तंत्राचा वापर करते. तिच्या प्रतिस्पर्ध्याला गोंधळात पाडण्याची आणि योग्य वेळी जोरदार प्रहार करण्याची तिची क्षमता तिला इतरांपासून वेगळे ठरवते. तिच्या प्रत्येक सामन्यात तिच्या रणनीतीचे आणि मानसिक तयारीचे उत्तम दर्शन घडते.

लिंगभेद मोडून काढणारी प्रेरणा

मेरी कोमचा प्रवास हा केवळ क्रीडा क्षेत्रातील यशाचा प्रवास नाही, तर तो भारतीय समाजात रुढ असलेल्या लिंगभेदाच्या भिंती तोडण्याचा आणि महिलांच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवण्याचा प्रवास आहे. बॉक्सिंगसारख्या पुरुषप्रधान खेळात तिने स्वतःची जागा निर्माण केली आणि लाखो मुलींना त्यांच्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करण्यासाठी प्रेरणा दिली.

पुरुषप्रधान खेळात महिलांचे स्थान

जेव्हा मेरी कोमने बॉक्सिंगमध्ये प्रवेश केला, तेव्हा हा खेळ प्रामुख्याने पुरुषांचा मानला जात असे. महिलांनी बॉक्सिंग करणे हे समाजात स्वीकारार्ह नव्हते आणि त्यांना अनेकदा टीका व विरोधाचा सामना करावा लागत असे. परंतु, मेरीने या सर्व रूढीवादी विचारांना आव्हान दिले. तिने आपल्या कठोर परिश्रमाने आणि सातत्यपूर्ण कामगिरीने दाखवून दिले की, लिंगावर आधारित क्षमतांचा अंदाज बांधणे चुकीचे आहे. तिच्या यशाने महिला बॉक्सरसाठी एक नवा मार्ग खुला केला आणि अनेक मुलींना या खेळात येण्यासाठी प्रोत्साहन दिले.

आई आणि खेळाडू: दुहेरी भूमिका

मेरी कोमने आई आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील खेळाडू या दोन्ही भूमिका यशस्वीपणे सांभाळून एक आदर्श निर्माण केला आहे. मातृत्वानंतर तिचे खेळातील पुनरागमन हे तिच्या अविस्मरणीय जिद्दीचे प्रतीक आहे. भारतीय समाजात आजही अनेक महिलांना करिअर आणि कुटुंबापैकी एकाची निवड करावी लागते. मेरीने मात्र या दोन्ही गोष्टी यशस्वीपणे सांभाळून हे सिद्ध केले की, योग्य नियोजन, कुटुंबाचा पाठिंबा आणि स्वतःवरील विश्वास असेल तर महिला कोणत्याही क्षेत्रात यश मिळवू शकतात.

सामाजिक दृष्टिकोनात बदल

मेरी कोमच्या यशाने भारतीय समाजात महिलांच्या भूमिकेबद्दलचा दृष्टिकोन बदलण्यास मदत केली आहे. तिच्यामुळे अनेक पालक आपल्या मुलींना खेळांमध्ये भाग घेण्यासाठी प्रोत्साहन देत आहेत. तिच्या संघर्षाची आणि यशाची कहाणी महिला सक्षमीकरणाचे एक उत्तम उदाहरण बनली आहे. तिने दाखवून दिले की, महिला केवळ घराचीच नव्हे, तर देशाचीही शान वाढवू शकतात.

💡

विद्यार्थ्यांनो, मेरी कोमच्या आयुष्यातून एक महत्त्वाचा धडा मिळतो: तुमच्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करताना येणाऱ्या अडचणींना घाबरू नका. त्या अडचणींवर मात करण्यासाठी कठोर परिश्रम करा आणि स्वतःवर विश्वास ठेवा. कुटुंबाचा आणि मित्रांचा पाठिंबा मिळवा आणि कधीही हार मानू नका. तुमची जिद्दच तुम्हाला यशाच्या शिखरावर पोहोचवेल!

मेरी कोमचा वारसा आणि पुढील पिढीसाठी संदेश

मेरी कोमने केवळ अनेक पदके जिंकली नाहीत, तर तिने एक असा वारसा निर्माण केला आहे, जो पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील. तिचा प्रभाव केवळ बॉक्सिंग रिंगपुरता मर्यादित नसून, तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्तरावरही जाणवतो.

मेरी कोम बॉक्सिंग अकादमी

खेळाडूंना योग्य प्रशिक्षण मिळावे आणि भविष्यात भारताला अधिक चांगले बॉक्सर मिळावेत या उद्देशाने मेरी कोमने २००६ मध्ये इम्फालमध्ये 'मेरी कोम बॉक्सिंग अकादमी'ची स्थापना केली. या अकादमीतून अनेक तरुण आणि होतकरू बॉक्सरना प्रशिक्षण मिळत आहे. मेरी स्वतः या अकादमीतील खेळाडूंना मार्गदर्शन करते आणि त्यांना आपले स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी प्रोत्साहन देते. ही अकादमी तिच्या दूरदृष्टीचे आणि समाजाप्रती असलेल्या तिच्या बांधिलकीचे प्रतीक आहे.

राज्यसभा खासदार आणि 'अनब्रेकेबल' आत्मचरित्र

मेरी कोमला २०१६ मध्ये भारताच्या राज्यसभेची सदस्य म्हणून नियुक्त करण्यात आले. खासदार म्हणून तिने क्रीडा क्षेत्राच्या विकासासाठी आणि ईशान्येकडील राज्यांच्या समस्यांवर आवाज उठवण्यासाठी महत्त्वाचे योगदान दिले आहे. तिच्या जीवनावर आधारित 'अनब्रेकेबल: एन ऑटोबायोग्राफी' हे आत्मचरित्र २०१३ मध्ये प्रकाशित झाले, ज्यामध्ये तिने तिच्या संघर्षाची, त्यागाची आणि यशाची कहाणी प्रामाणिकपणे मांडली आहे. हे पुस्तक अनेकांसाठी प्रेरणास्रोत बनले आहे.

सन्मान आणि पुरस्कार

मेरी कोमच्या अतुलनीय योगदानासाठी तिला अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. यात २००३ मध्ये अर्जुन पुरस्कार, २००६ मध्ये पद्मश्री, २०१३ मध्ये पद्मभूषण आणि २०२० मध्ये भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेल्या पद्मविभूषणचा समावेश आहे. हे पुरस्कार तिच्या कठोर परिश्रमाचे आणि देशासाठी दिलेल्या योगदानाचे प्रतीक आहेत.

पुढील पिढीसाठी संदेश

मेरी कोमचा संदेश स्पष्ट आहे: कठोर परिश्रम, समर्पण आणि आत्मविश्वासाने कोणतीही व्यक्ती आपले स्वप्न पूर्ण करू शकते. तिने दाखवून दिले की, गरिबी, लिंगभेद किंवा इतर कोणत्याही सामाजिक अडचणी तुमच्या ध्येयाच्या आड येऊ शकत नाहीत, जर तुमच्यात दृढनिश्चय असेल. ती विशेषतः मुलींना सांगते की, त्यांनी स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवावा, समाजाच्या अपेक्षांच्या बंधनात अडकून न पडता आपली स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी धैर्याने पुढे जावे.

सारांश

मेरी कोमचा प्रवास हा केवळ एका खेळाडूचा प्रवास नसून, तो मानवी जिद्दीचा, धैर्याचा आणि आशावादाचा प्रतीक आहे. मणिपूरच्या एका छोट्याशा गावातून जागतिक स्तरावर पोहोचलेली ही 'मॅग्निफिसेंट मेरी' आपल्याला शिकवते की, प्रतिकूल परिस्थितीतही सकारात्मक राहून आणि अथक प्रयत्न करून यश मिळवता येते. तिने लिंगभेद मोडून काढले, मातृत्व आणि करिअरचा आदर्श समतोल साधला आणि कोट्यवधी लोकांसाठी प्रेरणास्रोत बनली. तिची कहाणी आपल्याला आठवण करून देते की, यशाची गुरुकिल्ली तुमच्या आतच दडलेली आहे – ती आहे तुमच्या जिद्दीमध्ये, तुमच्या चिकाटीमध्ये आणि तुमच्या स्वतःवरील विश्वासात. मेरी कोम ही खऱ्या अर्थाने एक महान व्यक्तिमत्त्व आहे, जिचे नाव भारताच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरले जाईल.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• मेरी कोमचे पूर्ण नाव मांग्ते चुंग्नेइजंग मेरी कोम असे आहे.
• तिच्या जीवनावर आधारित 'मेरी कोम' नावाचा एक बॉलिवूड चित्रपट २०१४ मध्ये प्रदर्शित झाला, ज्यामध्ये अभिनेत्री प्रियांका चोप्राने तिची भूमिका साकारली होती.
• ती आंतरराष्ट्रीय बॉक्सिंग असोसिएशन (AIBA) च्या 'अॅम्बेसेडर' म्हणूनही काम करते.
• २०१४ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत आणि २०१८ च्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणारी ती पहिली भारतीय महिला बॉक्सर आहे.
• तिला 'कौटुंबिक स्त्री' म्हणूनही ओळखले जाते, कारण ती कुटुंबाला आणि खेळाला नेहमीच समान महत्त्व देते.