गानसम्राज्ञी किशोरी आमोणकर हे नाव भारतीय शास्त्रीय संगीत परंपरेत केवळ एका गायिकेचे नाही, तर एक युगप्रवर्तक व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतीक आहे. त्यांच्या संगीताने केवळ कान तृप्त केले नाहीत, तर आत्म्यालाही स्पर्श केला. जयपूर-अत्रौली घराण्याच्या परंपरेला एक नवीन उंचीवर नेणाऱ्या, परंतु त्याच वेळी स्वतःची अशी एक वेगळी ओळख निर्माण करणाऱ्या किशोरीताईंचा संगीतमय प्रवास हा कोणत्याही विद्यार्थ्यासाठी प्रेरणादायी आहे. आज, आपण या महान कलाकाराच्या जीवनाचा, त्यांच्या संगीतातील योगदानाचा आणि त्यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीतावर उमटवलेल्या अमिट ठशाचा वेध घेणार आहोत. शिस्त, कठोर रियाज आणि भावनांचा अनोखा संगम साधणारी त्यांची गायकी आजही अनेक कलाकारांना आणि रसिकांना मार्गदर्शन करत आहे.
प्रारंभिक जीवन आणि संगीताची दीक्षा
किशोरी आमोणकर यांचा जन्म १५ एप्रिल १९३१ रोजी मुंबईत झाला. त्यांच्या आई, गानतपस्विनी मोगूबाई कुर्डीकर, या स्वतः जयपूर-अत्रौली घराण्याच्या एक अग्रगण्य गायिका होत्या. त्यामुळे किशोरीताईंना संगीताचे बाळकडू घरातूनच मिळाले. लहानपणापासूनच त्यांना संगीताचे संस्कार मिळाले. त्यांच्या घराण्यात संगीताचे वातावरण नेहमीच चैतन्यमय असायचे. मोगूबाईंनी किशोरीताईंना केवळ संगीत शिकवले नाही, तर संगीताप्रती आदर, समर्पण आणि कठोर परिश्रमाचे महत्त्वही बिंबवले.
किशोरीताईंचे औपचारिक शिक्षण मुंबईत झाले, परंतु त्यांचे खरे विद्यापीठ म्हणजे त्यांच्या आईची संगीत शाळा. वयाच्या नवव्या वर्षापासून त्यांनी आईकडे शास्त्रीय संगीताचे धडे गिरवायला सुरुवात केली. मोगूबाई अत्यंत शिस्तप्रिय गुरू होत्या. त्यांच्याकडून किशोरीताईंनी रागांची शुद्धता, लयकारीचे बारकावे आणि स्वरांवरील प्रभुत्व कसे मिळवावे हे शिकले. सुरुवातीला, किशोरीताईंना त्यांच्या आईच्या कठोर रियाजाचा आणि शिस्तीचा ताण वाटायचा, पण कालांतराने त्यांना या शिस्तीचे महत्त्व कळले. "संगीतामध्ये कठोरता आणि अनुशासन नसेल, तर ते केवळ मनोरंजन राहते, कला नाही," असे मोगूबाई नेहमी म्हणत असत.
किशोरीताईंनी केवळ गायकीच नव्हे, तर संगीताचे तात्विक आणि भावनिक पैलूही आत्मसात केले. त्यांना लहानपणापासूनच विविध रागांचे ज्ञान, त्यांची सौंदर्यस्थळे आणि त्यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगण्यात आले. त्यांच्या आईने त्यांना केवळ तांत्रिक कौशल्येच दिली नाहीत, तर रागांच्या आत्म्याशी एकरूप होण्याची कलाही शिकवली. यामुळेच किशोरीताईंची गायकी केवळ स्वर आणि लयीचा खेळ न राहता, एक गहन अनुभव बनली.
वयाच्या सोळाव्या वर्षी, त्यांना एका गंभीर आजाराने ग्रासले, ज्यामुळे त्यांच्या आवाजावर परिणाम झाला. या काळात त्यांनी अनेक वर्षे गाणे थांबवले. हा त्यांच्या आयुष्यातील एक अत्यंत कठीण काळ होता, पण याच काळात त्यांनी संगीताचा अधिक सखोल अभ्यास केला. त्यांनी विविध कलाकारांचे गायन ऐकले, संगीतावरील पुस्तके वाचली आणि रागांच्या भावनिक पैलूंवर चिंतन केले. या अनुभवाने त्यांची संगीताची समज अधिक परिपक्व झाली आणि त्यांच्या गायकीला एक वेगळा आयाम मिळाला.
जयपूर-अत्रौली घराण्याची परंपरा
भारतीय शास्त्रीय संगीतात प्रत्येक घराण्याची स्वतःची अशी एक वेगळी ओळख आणि गायकीची शैली असते. जयपूर-अत्रौली घराणे हे त्यापैकीच एक प्रमुख घराणे आहे, जे रागांच्या शुद्धतेसाठी, तानांच्या जटिल रचनेसाठी आणि लयकारीवरील प्रभुत्वासाठी ओळखले जाते. अल्लादिया खान साहेब यांनी या घराण्याची स्थापना केली, आणि त्यांच्या शिष्यांनी ही परंपरा पुढे नेली. किशोरी आमोणकर यांच्या आई मोगूबाई कुर्डीकर याच घराण्याच्या प्रमुख गायिका होत्या.
किशोरीताईंनी आपल्या आईकडून जयपूर-अत्रौली घराण्याचे नियम आणि सौंदर्यशास्त्र आत्मसात केले. या घराण्यात रागाचा विस्तार अतिशय सावधगिरीने आणि हळूवारपणे केला जातो. प्रत्येक स्वर आणि त्याचे स्थान अत्यंत विचाराने आणि काळजीपूर्वक वापरले जाते. तानांमध्ये वैविध्य, गुंतागुंत आणि अचूकता हे या घराण्याचे वैशिष्ट्य आहे. किशोरीताईंनी या परंपरेला केवळ जपले नाही, तर तिला आपल्या प्रतिभेने नवीन रूप दिले.
त्यांच्या गायकीत जयपूर-अत्रौली घराण्याची तानांची रचना, सरगमचा वापर आणि लयकारी स्पष्टपणे दिसून येते. पण त्याचबरोबर त्यांनी स्वतःच्या काही कल्पना आणि अभिव्यक्तीचे मार्गही त्यात समाविष्ट केले. त्या केवळ रागाचे नियम पाळत नसत, तर त्या रागाच्या आत्म्यात शिरून त्याचे अंतरंग उलगडून दाखवत असत. त्यांच्या मते, "राग हा केवळ स्वरांची रचना नाही, तर तो एक जिवंत अनुभव आहे, एक भावना आहे."
किशोरीताईंनी अनेकदा असे म्हटले आहे की, जयपूर-अत्रौली घराण्याचे सौंदर्य हे त्याच्या 'खुलेपणा' आणि 'बंदिश' यांच्यातील संतुलनात आहे. रागाच्या चौकटीत राहूनही, कलाकाराला स्वतःच्या कल्पनाशक्तीला वाव देण्यासाठी भरपूर जागा असते. त्यांनी या घराण्याच्या गायकीला अधिक भावनिक आणि श्रोत्यांशी थेट संवाद साधणारी बनवले. त्यांच्या मैफिलीत, रागाच्या प्रत्येक स्वरामागे एक कथा, एक भावना दडलेली असते असे श्रोत्यांना अनुभवायला मिळत असे.
किशोरीताईंची अद्वितीय गायकी
किशोरी आमोणकर यांची गायकी ही भारतीय शास्त्रीय संगीतातील एक मैलाचा दगड मानली जाते. त्यांनी जयपूर-अत्रौली घराण्याच्या पारंपरिक नियमांना पाळले, पण त्याचबरोबर त्यात स्वतःची बुद्धिमत्ता, संवेदनशीलता आणि आध्यात्मिक दृष्टीकोन मिसळून एक अद्वितीय शैली विकसित केली. त्यांच्या गायकीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे 'स्वर' आणि 'भाव' यांचा अचूक संगम. त्या केवळ तांत्रिकदृष्ट्या परिपूर्ण गायिका नव्हत्या, तर त्यांच्या प्रत्येक स्वरातून एक गहन भावना व्यक्त होत असे.
किशोरीताईंचा प्रत्येक राग हा एक स्वतंत्र कलाकृती असायचा. त्या रागाच्या प्रत्येक स्वरावर चिंतन करत, त्याचा आत्मा शोधत आणि मग तो श्रोत्यांपर्यंत पोहोचवत असत. त्यांचे गायन हे केवळ मनोरंजन नव्हते, तर एक ध्यानधारणा होती. त्यांच्या मैफिलीत श्रोत्यांना एका वेगळ्याच आध्यात्मिक पातळीवर पोहोचल्याचा अनुभव येत असे.
त्यांच्या गायकीत 'मींड' आणि 'गमका' यांचा वापर खूप प्रभावीपणे केला जात असे. एका स्वरातून दुसऱ्या स्वरात जाताना, त्या अतिशय हळूवारपणे आणि नैसर्गिकपणे जात असत, ज्यामुळे रागाचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसे. तानांमध्ये त्यांची पकड असायची ती विलक्षण. अतिशय जलद आणि जटिल तानाही त्या सहजतेने घेत असत, पण त्यातही रागाची शुद्धता कधीच हरवत नसे.
किशोरीताईंनी अनेकदा असे म्हटले आहे की, संगीताचा खरा अर्थ 'नादब्रह्म' मध्ये आहे. त्यांच्यासाठी संगीत हे केवळ एक कला प्रकार नव्हते, तर परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे एक माध्यम होते. त्यामुळे त्यांच्या गायकीत एक प्रकारची पवित्रता आणि गांभीर्य नेहमीच जाणवत असे. त्यांनी रागांना केवळ 'स्वर-समूह' मानले नाही, तर त्यांना 'जिवंत अस्तित्व' मानले, ज्यांचे स्वतःचे व्यक्तिमत्व आणि भावना असतात.
त्यांनी काही नवीन रागांची निर्मितीही केली, जसे की 'राग ललिता गौरी' आणि 'राग अहीर भैरव' मध्ये त्यांचे काही विशेष प्रयोग. त्यांनी पारंपरिक रागांनाही स्वतःच्या दृष्टिकोनातून सादर केले, ज्यामुळे त्या रागांना एक नवीन ओळख मिळाली. त्यांच्या 'भैरवी', 'तोडी', 'मालकंस' आणि 'बसंत बहार' या रागांतील प्रस्तुती आजही अजरामर आहेत.
संगीतातील अनुशासन आणि भावना
किशोरी आमोणकर यांच्या संगीताचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शिस्त आणि भावना यांचा अचूक समतोल. त्यांच्यासाठी, कठोर रियाज (अभ्यास) आणि रागांच्या नियमांचे पालन करणे हे अत्यंत आवश्यक होते, पण त्याचबरोबर त्या कलेमध्ये भावना आणि आत्म्याचा स्पर्श असणेही तितकेच महत्त्वाचे होते. त्या म्हणत असत की, "केवळ तांत्रिक कौशल्ये असणे म्हणजे संगीत नाही; जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या आत्म्याला संगीतात ओतत नाही, तोपर्यंत ते निर्जीव राहते."
त्यांचा रियाज अत्यंत कठोर आणि नियमित असायचा. पहाटे उठून अनेक तास त्या रियाज करत असत. रागांच्या प्रत्येक स्वरावर, प्रत्येक बारीकसारीक तपशीलावर त्यांचा अभ्यास असायचा. या कठोर शिस्तीमुळेच त्यांना स्वरांवर आणि लयीवर इतके अद्भुत प्रभुत्व मिळाले. त्यांनी कधीही शॉर्टकट घेतले नाहीत. त्यांच्या मते, संगीतात यश मिळवण्यासाठी कठोर परिश्रम आणि सातत्य हेच खरे मार्ग आहेत.
परंतु, ही शिस्त केवळ तांत्रिकतेपुरती मर्यादित नव्हती. त्या प्रत्येक रागामागील भाव, त्यातील रस आणि त्यातून व्यक्त होणाऱ्या भावनांचाही सखोल अभ्यास करत असत. उदाहरणार्थ, 'तोडी' रागात करुण रस, 'भैरवी' मध्ये शांती आणि भक्ती, तर 'दरबारी कान्हडा' मध्ये गांभीर्य आणि उदात्तता कशी व्यक्त करावी, याचा त्यांचा अभ्यास असायचा. त्या रागाला केवळ स्वरांच्या चौकटीत न पाहता, एक पूर्ण व्यक्तिमत्व म्हणून पाहत असत.
त्यांच्या मैफिलीत, श्रोत्यांना अनेकदा असे वाटायचे की त्या रागाशी थेट बोलत आहेत. त्यांच्या आवाजातील चढ-उतार, सूक्ष्म कंपन आणि स्वरांमधील थरार यामुळे श्रोत्यांना रागाच्या भावनिक प्रवासात सामील करून घेतले जाई. ही क्षमता केवळ कठोर रियाज आणि सखोल भावनिक समज यांच्या संयोगातूनच येते.
किशोरीताईंनी नेहमीच कलाकारांना आवाहन केले की, त्यांनी केवळ तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम न राहता, आपल्या कलेत आत्मा आणि भावना ओतल्या पाहिजेत. त्यांच्या मते, संगीत हे एक 'प्रार्थना' आहे, जे थेट परमेश्वरापर्यंत पोहोचते. त्यामुळे ते अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि पूर्ण समर्पणाने सादर केले पाहिजे.
प्रेरणादायी वारसा आणि युवा पिढी
किशोरी आमोणकर यांचा भारतीय शास्त्रीय संगीताला दिलेला वारसा केवळ त्यांच्या ध्वनिमुद्रित मैफिलींपुरता मर्यादित नाही, तर तो त्यांच्या शिष्यांमध्ये, त्यांच्या विचारांमध्ये आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या संगीत दृष्टिकोनातून आजही जिवंत आहे. त्यांनी अनेक युवा कलाकारांना मार्गदर्शन केले आणि त्यांना संगीताच्या गूढ पैलूंची ओळख करून दिली.
किशोरीताईंनी नेहमीच आपल्या शिष्यांना केवळ गाणे शिकवले नाही, तर संगीताकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टीकोन दिला. त्यांनी त्यांना रागांचे व्याकरण आणि नियम शिकवले, पण त्याचबरोबर रागाच्या 'आत्म्या'शी कसे जोडले जावे हे देखील शिकवले. त्यांच्या मते, प्रत्येक कलाकाराने स्वतःची अशी एक वेगळी ओळख निर्माण केली पाहिजे, पण ती ओळख परंपरेच्या पायावर आधारित असावी.
आजही अनेक युवा कलाकार किशोरीताईंच्या गायकीचा अभ्यास करतात, त्यांच्या मैफिली ऐकतात आणि त्यांच्याकडून प्रेरणा घेतात. त्यांच्या शिष्यांनीही त्यांच्या परंपरेला पुढे नेले आहे आणि किशोरीताईंचे नाव अमर केले आहे. डॉ. अश्विनी भिडे-देशपांडे, माणिक भिडे, अरुणा कल्याणपूर यांसारख्या अनेक शिष्यांनी त्यांच्या गुरुचा वारसा मोठ्या अभिमानाने जपला आहे.
किशोरीताईंनी संगीताला केवळ एक कला म्हणून नव्हे, तर जीवनाचा एक अविभाज्य भाग म्हणून पाहिले. त्यांच्यासाठी संगीत हे एक आध्यात्मिक साधन होते, जे माणसाला स्वतःशी आणि परमेश्वराशी जोडून ठेवते. त्यांच्या या विचारसरणीने अनेक संगीत रसिकांना आणि कलाकारांना संगीताकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची प्रेरणा दिली.
त्यांच्या निधनानंतरही (२०१७), किशोरीताईंचे संगीत आजही जगभरात ऐकले जाते आणि त्याचे कौतुक केले जाते. त्यांची ध्वनिमुद्रित गाणी, त्यांची पुस्तके आणि त्यांच्यावरील लेख आजही त्यांच्या संगीताची महती सांगत आहेत. भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या इतिहासात किशोरी आमोणकर यांचे नाव नेहमीच आदराने घेतले जाईल, कारण त्यांनी केवळ गाणे गायले नाही, तर संगीताला एक नवीन दिशा दिली, एक नवीन उंची दिली.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- किशोरी आमोणकर यांना १९८७ मध्ये पद्मभूषण आणि २००२ मध्ये पद्मविभूषण या भारताच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.
- त्यांनी अनेकदा आपल्या मैफिलीत रागांच्या तात्विक आणि आध्यात्मिक पैलूंवर प्रवचन दिले, ज्यामुळे श्रोत्यांना संगीताची सखोल समज मिळाली.
- त्यांनी 'स्वरार्थरमणी' नावाचे एक पुस्तक लिहिले, ज्यात त्यांनी संगीताचे तात्विक आणि आध्यात्मिक पैलू सविस्तरपणे मांडले आहेत.
- त्यांना एकदा गंभीर आजाराने ग्रासले होते, ज्यामुळे त्यांच्या आवाजावर परिणाम झाला होता. या काळात त्यांनी अनेक वर्षे गाणे थांबवले होते, पण याच काळात त्यांनी संगीताचा अधिक सखोल अभ्यास केला.
- किशोरीताईंनी अनेकदा मराठी अभंग आणि भजनेही गायली आहेत, ज्यात त्यांनी शास्त्रीय संगीताचे नियम आणि भक्तीचा भाव यांचा सुंदर संगम साधला.
सारांश
गानसम्राज्ञी किशोरी आमोणकर या केवळ एक गायिका नव्हत्या, तर त्या भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या एक विचारवंत आणि आध्यात्मिक गुरु होत्या. जयपूर-अत्रौली घराण्याच्या परंपरेला त्यांनी स्वतःच्या प्रतिभेने आणि बुद्धिमत्तेने एक नवीन आयाम दिला. त्यांच्या गायकीत शिस्त, कठोर रियाज, रागांची शुद्धता आणि उत्कट भावना यांचा एक अनोखा संगम होता. त्यांचे संगीत केवळ कानांना सुख देणारे नव्हते, तर आत्म्याला स्पर्श करणारे आणि श्रोत्यांना एका उच्च आध्यात्मिक पातळीवर नेणारे होते. त्यांनी युवा पिढीला केवळ गाणे शिकवले नाही, तर संगीताकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टीकोन दिला. किशोरीताईंचा वारसा आजही भारतीय शास्त्रीय संगीताला समृद्ध करत आहे आणि अनेक कलाकारांना प्रेरणा देत आहे. त्यांचे योगदान भारतीय संगीत इतिहासात कायम स्मरणात राहील.