खुदीराम बोस: एका तरुण क्रांतिकारकाचे अजरामर बलिदान

आज 11 ऑगस्ट, भारतीय इतिहासातील एका महत्त्वाच्या दिवसाची आठवण करून देतो. हा दिवस केवळ एका तारखेपुरता मर्यादित नाही, तर तो एका तरुण, धडाडीच्या आणि निस्वार्थ देशभक्ताच्या सर्वोच्च बलिदानाचा साक्षीदार आहे. वयाच्या अवघ्या 18 व्या वर्षी ज्याने हसत हसत फासावर चढून भारत मातेच्या स्वातंत्र्यासाठी आपल्या प्राणांची आहुती दिली, तो म्हणजे अमर क्रांतिकारक खुदीराम बोस. श्रावण शिवरात्री आणि प्रदोष व्रताच्या या पवित्र दिवशी, जेव्हा आपण आत्मचिंतन आणि स्मरण करतो, तेव्हा खुदीराम बोस यांच्यासारख्या हुतात्म्यांच्या त्यागाचे स्मरण करणे हे आपले कर्तव्य ठरते.

ब्रिटिश राजवटीच्या अंधाऱ्या काळात, जेव्हा भारताची आत्मा पारतंत्र्याच्या बेड्यांमध्ये जखडली होती, तेव्हा अनेक शूरवीरांनी आपल्या प्राणांची पर्वा न करता स्वातंत्र्याची मशाल पेटवली. या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या मांदियाळीत खुदीराम बोस हे एक असे तेजस्वी नाव आहे, ज्यांचे बलिदान आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात देशभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करते. त्यांचा जन्म, त्यांचे बालपण, त्यांच्या मनातील क्रांतीची ठिणगी, त्यांचे धाडसी कार्य आणि त्यांचे अजरामर बलिदान हे सर्व भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाचा अविभाज्य भाग आहे.

या लेखात आपण खुदीराम बोस यांच्या जीवनप्रवासाचा सखोल अभ्यास करणार आहोत. त्यांचे बालपण कसे होते? कोणत्या घटनांनी त्यांना क्रांतीच्या मार्गावर आणले? त्यांनी कोणती धाडसी कृत्ये केली? मुझफ्फरपूर बॉम्बस्फोटाचे नेमके काय झाले? आणि त्यांच्या बलिदानाचा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यावर काय परिणाम झाला? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे शोधताना, आपण एका महान क्रांतिकारकाच्या शौर्याला आणि त्यागाला आदराने वंदन करणार आहोत.

बालपण आणि क्रांतीची ठिणगी

खुदीराम बोस यांचा जन्म 3 डिसेंबर 1889 रोजी पश्चिम बंगालमधील मिदनापूर जिल्ह्यातील हबीबपूर नावाच्या एका लहानशा गावात झाला. त्यांचे वडील त्रैलोक्यनाथ बोस हे तहसिलदार होते आणि आईचे नाव लक्ष्मीप्रिया देवी होते. खुदीराम हे त्यांच्या आई-वडिलांचे तिसरे अपत्य होते. दुर्दैवाने, त्यांच्या जन्मानंतर लवकरच त्यांच्या आई-वडिलांचे निधन झाले. लहानग्या खुदीरामना सांभाळण्याची जबाबदारी त्यांच्या मोठ्या बहिणीवर आणि तिच्या पतीने घेतली. मावशीने त्यांना प्रेमाने वाढवले आणि त्यांच्या शिक्षणाची सोय केली. तामलुक हॅमिल्टन हायस्कूलमध्ये त्यांचे प्राथमिक शिक्षण झाले.

लहानपणापासूनच खुदीराम अत्यंत धाडसी आणि स्पष्टवक्ते होते. त्यांच्या मनात अन्यायाबद्दल तीव्र चीड होती. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांकडून भारतीयांवर होणारा अन्याय, त्यांना मिळणारी दुय्यम वागणूक आणि देशाची आर्थिक पिळवणूक त्यांना नेहमीच अस्वस्थ करत असे. त्यांच्या बालपणीच, 1905 मध्ये, लॉर्ड कर्झनने बंगालची फाळणी केली. या फाळणीने संपूर्ण बंगालमध्येच नव्हे, तर देशभरात संतापाची लाट उसळली. 'फोडा आणि राज्य करा' या ब्रिटिश नीतीचा हा एक भाग होता. या फाळणीमुळे स्वदेशी चळवळ, बहिष्कार आंदोलन आणि ब्रिटिशविरोधी भावनांना प्रचंड बळ मिळाले. तरुण खुदीराम यांच्या मनावर या घटनांचा खूप मोठा परिणाम झाला.

शाळेत असतानाच, ते देशभक्तीपर पुस्तके वाचू लागले आणि क्रांतिकारी विचारांकडे आकर्षित झाले. अरबिंदो घोष, बरिंद्र कुमार घोष आणि सत्येंद्रनाथ बोस यांसारख्या राष्ट्रवादी नेत्यांच्या भाषणांनी आणि विचारांनी त्यांना खूप प्रभावित केले. विशेषतः, बंगालमधील अनुशीलन समितीसारख्या गुप्त क्रांतिकारी संघटनांच्या कार्याबद्दल त्यांना माहिती मिळाली. या संघटना ब्रिटिश राजवटीला शस्त्रबळावर उखडून टाकण्याचा विचार करत होत्या. खुदीराम यांना वाटले की, केवळ अहिंसक मार्गाने नव्हे, तर सशस्त्र क्रांतीनेच देशाला स्वातंत्र्य मिळू शकते. त्यांच्या मनात क्रांतीची ठिणगी कधी पेटली, हे त्यांनाही कळले नाही, पण एकदा पेटल्यावर ती विझली नाही.

वयाच्या सोळाव्या वर्षी, खुदीराम यांनी शालेय शिक्षण सोडून दिले आणि पूर्णवेळ स्वातंत्र्यलढ्यात स्वतःला झोकून दिले. हे त्यांचे वैयक्तिक निर्णय नव्हते, तर देशभक्तीच्या तीव्र भावनेतून घेतलेला एक दृढ संकल्प होता. त्यांच्या या निर्णयामागे देशाच्या स्वातंत्र्याची तळमळ होती, आणि देशासाठी काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा होती. त्यांनी 'वंदे मातरम' या घोषवाक्याला आपले जीवनध्येय बनवले आणि ब्रिटिश सत्तेला आव्हान देण्याचा निश्चय केला.

क्रांतिकारी कार्याची सुरुवात

शाळा सोडल्यानंतर खुदीराम बोस अनुशीलन समितीमध्ये सक्रिय झाले. ही समिती बंगालमधील तरुणांना एकत्र करून त्यांना शारीरिक आणि मानसिक प्रशिक्षण देत होती. ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध गुप्तपणे कार्य करणे, शस्त्रे चालवण्याचे प्रशिक्षण देणे, बॉम्ब बनवणे आणि ब्रिटिश अधिकाऱ्यांवर हल्ले करणे हे त्यांचे मुख्य उद्दिष्ट होते. खुदीराम यांनी या समितीमध्ये अत्यंत उत्साहाने भाग घेतला.

त्यांचे पहिले मोठे कार्य म्हणजे 1906 मध्ये मिदनापूर येथील एका औद्योगिक आणि कृषी प्रदर्शनात ब्रिटिशविरोधी पत्रके वाटणे. या पत्रकांमध्ये ब्रिटिश राजवटीच्या शोषणाबद्दल आणि भारतीयांच्या हक्कांसाठी लढण्याचे आवाहन केले होते. हे कार्य अत्यंत धोकादायक होते, कारण ब्रिटिश पोलीस अशा कारवायांवर कठोर कारवाई करत होते. पण खुदीराम यांनी कोणतीही भीती न बाळगता हे कार्य केले. यानंतर, 1907 मध्ये, खुदीराम यांनी मिदनापूर येथील एका ब्रिटिश अधिकाऱ्यावर हल्ला केल्याच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली होती. त्यावेळी ते केवळ 16 वर्षांचे होते. पण पुराव्याअभावी त्यांची सुटका करण्यात आली.

खुदीराम यांची धाडस आणि निडरता पाहून त्यांचे सहकारी आणि वरिष्ठ नेते खूप प्रभावित झाले. त्यांना गुप्तहेर म्हणूनही काम देण्यात आले. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या हालचालींवर नजर ठेवणे, त्यांच्या गुप्त बैठकांची माहिती मिळवणे आणि क्रांतिकारी योजनांसाठी उपयुक्त माहिती जमा करणे ही कामे त्यांनी अत्यंत हुशारीने केली. याच काळात त्यांची भेट प्रफुल्ल चाकी यांच्याशी झाली. प्रफुल्ल चाकी हे देखील एक धाडसी आणि निर्भय क्रांतिकारक होते. दोघांची मैत्री लवकरच घट्ट झाली आणि ते एकत्र अनेक मोहिमांमध्ये सहभागी झाले.

क्रांतिकारी कार्यात खुदीराम यांनी केवळ गुप्त माहिती गोळा करणे किंवा पत्रके वाटणे एवढेच केले नाही, तर ते बॉम्ब बनवण्याचे आणि शस्त्रे वापरण्याचे प्रशिक्षणही घेत होते. त्यांना माहीत होते की, ब्रिटिश साम्राज्य केवळ शब्दांनी किंवा निदर्शनांनी झुकणार नाही. त्यासाठी सशस्त्र प्रतिकार करणे आवश्यक आहे. त्यांच्या मनातील देशभक्तीची ज्योत इतकी प्रखर होती की, ते कोणत्याही धोक्याला सामोरे जाण्यास तयार होते. त्यांच्या प्रत्येक कृतीतून त्यांचा देशावरील असीम प्रेम आणि स्वातंत्र्यासाठी काहीही करण्याची तयारी दिसून येत होती.

मुझफ्फरपूर बॉम्बस्फोट आणि अटक

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात मुझफ्फरपूर बॉम्बस्फोटाचे प्रकरण खुदीराम बोस यांच्या नावाशी कायमचे जोडले गेले आहे. या घटनेने खुदीराम बोस यांना अमरत्व प्राप्त करून दिले. या घटनेमागे एक विशिष्ट पार्श्वभूमी होती. कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथील प्रेसिडेन्सी मॅजिस्ट्रेट डग्लस किंग्सफोर्ड हा एक अत्यंत क्रूर आणि भारतीयांवर अन्याय करणारा ब्रिटिश न्यायाधीश होता. त्याने अनेक तरुण क्रांतिकारकांना कठोर शिक्षा सुनावल्या होत्या, ज्यामुळे भारतीय जनतेत त्याच्याबद्दल प्रचंड संताप होता. अनुशीलन समितीने किंग्सफोर्डला धडा शिकवण्याचा निर्णय घेतला.

किंग्सफोर्डची कलकत्त्याहून मुझफ्फरपूर येथे जिल्हा न्यायाधीश म्हणून बदली झाली होती. अनुशीलन समितीने किंग्सफोर्डच्या हत्येची योजना आखली. या धोकादायक कार्यासाठी खुदीराम बोस आणि प्रफुल्ल चाकी या दोन तरुण आणि धाडसी क्रांतिकारकांची निवड करण्यात आली. दोघांना मुझफ्फरपूरला पाठवण्यात आले आणि त्यांना किंग्सफोर्डच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्याचे काम सोपवण्यात आले. त्यांनी अनेक दिवस किंग्सफोर्डच्या घराची आणि त्याच्या दैनंदिन दिनचर्येची माहिती गोळा केली.

30 एप्रिल 1908 रोजी रात्री, किंग्सफोर्ड आपल्या युरोपियन क्लबमधून (मुझफ्फरपूर क्लब) परत येत असताना, खुदीराम आणि प्रफुल्ल यांनी त्याच्या गाडीवर हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला. अंधारामुळे आणि गाडीच्या सारख्या रंगामुळे, त्यांनी चुकून किंग्सफोर्डच्या गाडीऐवजी मिसेस केनेडी आणि त्यांच्या मुलीची गाडी लक्ष्य केली. मिसेस केनेडी या ब्रिटिश अधिकारी पिंगल केनेडी यांच्या पत्नी होत्या, आणि त्या भारतीयांशी सहानुभूती बाळगणाऱ्या होत्या. बॉम्बस्फोटात मिसेस केनेडी आणि त्यांच्या मुलीचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. किंग्सफोर्ड मात्र सुदैवाने वाचला.

या दुर्दैवी घटनेनंतर खुदीराम आणि प्रफुल्ल यांनी घटनास्थळावरून पलायन केले. त्यांना माहीत होते की, ब्रिटिश पोलीस त्यांचा पाठलाग करतील. दोघेही वेगवेगळ्या दिशेने पळाले. प्रफुल्ल चाकी यांनी समस्तीपूर जिल्ह्यातील मोहिनीपूर गावात एका ब्रिटिश उपनिरीक्षकाने त्यांना ओळखल्यानंतर स्वतःला गोळी मारून हौतात्म्य पत्करले, जेणेकरून ते ब्रिटिशांच्या हाती लागू नयेत. खुदीराम बोस मात्र 1 मे 1908 रोजी वाहिनी रेल्वे स्थानकाजवळ (आताचे खुदीराम बोस पूसा रोड स्टेशन) पकडले गेले. ते पायी चालत होते आणि उपाशीपोटी होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर कोणतीही भीती नव्हती, उलट एक प्रकारचा शांत निर्धार होता.

अटकेनंतर त्यांना मुझफ्फरपूर येथे आणण्यात आले आणि त्यांच्यावर खुनाचा खटला चालवण्यात आला. या घटनेमुळे संपूर्ण देशात खळबळ उडाली. एका बाजूला ब्रिटिश सरकार या घटनेमुळे संतप्त झाले होते आणि क्रांतिकारकांना कठोर शिक्षा देण्याचा त्यांचा निर्धार होता, तर दुसऱ्या बाजूला भारतीय जनतेमध्ये खुदीराम बोस यांच्याबद्दल सहानुभूती आणि आदराची भावना वाढत होती. त्यांच्या धाडसाने आणि बलिदानाच्या तयारीने अनेक तरुणांना प्रेरणा दिली.

न्यायालयीन प्रक्रिया आणि धैर्य

खुदीराम बोस यांच्या अटकेनंतर मुझफ्फरपूर येथील न्यायालयात त्यांच्यावर खुनाचा खटला चालवण्यात आला. हा खटला केवळ एका बॉम्बस्फोटाचा किंवा खुनाचा नव्हता, तर तो ब्रिटिश साम्राज्य आणि भारतीय स्वातंत्र्यसैनिकांमधील संघर्षाचे प्रतीक बनला होता. न्यायालयात खुदीराम यांनी दाखवलेले धैर्य आणि शांतता पाहून न्यायाधीश आणि उपस्थित लोकही थक्क झाले. त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता, उलट एक आत्मविश्वास आणि देशासाठी काहीतरी केल्याचा अभिमान स्पष्ट दिसत होता.

या खटल्यात खुदीराम यांच्या वतीने कालिदास बसू, उपेंद्रनाथ सेन आणि क्षितेंद्रनाथ बंदोपाध्याय यांसारख्या नामांकित वकिलांनी बाजू मांडली. त्यांनी खुदीराम यांच्या अल्पवयाचा आणि त्यांच्या कृतीमागे कोणत्याही व्यक्तीला मारण्याचा हेतू नसून, केवळ ब्रिटिश सरकारला भीती दाखवण्याचा हेतू होता, असा युक्तिवाद केला. खुदीराम यांनी बॉम्ब फेकल्याचे कबूल केले, पण चुकून निष्पाप लोकांचा बळी गेल्याबद्दल त्यांना दुःख झाले होते. त्यांचे म्हणणे होते की, किंग्सफोर्डला मारण्याचा त्यांचा हेतू होता, कारण तो भारतीयांवर अत्याचार करत होता.

न्यायालयातील वातावरण नेहमीच गंभीर आणि तणावपूर्ण असे. पण खुदीराम बोस यांच्या उपस्थितीने त्या वातावरणातही एक वेगळीच ऊर्जा भरली होती. ते हसतमुख असत आणि त्यांना फाशीची शिक्षा सुनावली जाईल याची त्यांना कल्पना असूनही ते विचलित झाले नाहीत. न्यायाधीशांनी त्यांना फाशीची शिक्षा सुनावल्यानंतरही त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य होते. त्यांनी न्यायाधीशांना बॉम्ब कसा बनवायचा हे शिकवण्याची तयारी दर्शवली, ज्यामुळे त्यांची निर्भयता आणि उपहास स्पष्ट झाला.

या खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान खुदीराम बोस यांची देशभक्ती आणि त्याग पाहून अनेक लोक भावुक झाले. त्यांच्या वकिलांनी त्यांच्यासाठी माफीची मागणी केली, पण खुदीराम यांनी ती नाकारली. त्यांना आपल्या कृतीचा कोणताही पश्चाताप नव्हता. देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी त्यांनी पत्करलेला मार्ग त्यांना योग्य वाटत होता. त्यांच्या या अदम्य धैर्याने आणि निडर वृत्तीने ब्रिटिश सरकारलाही धक्का बसला. त्यांना वाटले होते की, या तरुण क्रांतिकारकाला फाशी दिल्याने इतरांना धडा मिळेल, पण प्रत्यक्षात त्याचे परिणाम उलटे झाले.

अंतिम बलिदान आणि वारसा

न्यायालयाने दिलेल्या फाशीच्या शिक्षेवर खुदीराम बोस यांनी कोणतीही प्रतिक्रिया दिली नाही. त्यांचा चेहरा शांत होता आणि डोळ्यात देशासाठी काहीतरी केल्याचा अभिमान होता. 11 ऑगस्ट 1908 रोजी मुझफ्फरपूर कारागृहात त्यांना फाशी देण्यात आली. वयाच्या अवघ्या 18 वर्ष, 8 महिने आणि 8 दिवसांचे असताना त्यांनी भारत मातेसाठी आपले जीवन अर्पण केले. ते भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील सर्वात तरुण हुतात्म्यांपैकी एक ठरले.

फाशीच्या दिवशीही खुदीराम बोस अत्यंत शांत आणि संयमी होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता. फासावर चढण्यापूर्वी त्यांनी 'वंदे मातरम' चा जयघोष केला असावा असे मानले जाते. त्यांच्या बलिदानाने संपूर्ण देशात संतापाची लाट उसळली. ब्रिटिश सरकारने एका तरुण मुलाला फाशी दिल्याने जनतेमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला. त्यांच्या बलिदानाने लाखो तरुणांना स्वातंत्र्यलढ्यात सामील होण्यासाठी प्रेरित केले. खुदीराम बोस हे 'शहीद' म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि त्यांचे नाव घराघरात पोहोचले.

खुदीराम बोस यांच्या बलिदानाने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवी दिशा दिली. त्यांच्या शौर्याने आणि त्यागाने लोकांना हे दाखवून दिले की, ब्रिटिश राजवटीला आव्हान देणे शक्य आहे, जरी त्यासाठी सर्वोच्च त्याग करावा लागला तरी. त्यांच्या नावावर अनेक देशभक्तीपर गीते आणि कविता रचल्या गेल्या. 'एक बार विदाई दे मा, घूम के आऊं मैं...' हे गीत बंगालमध्ये खूप लोकप्रिय झाले आणि ते आजही गायले जाते. हे गीत खुदीराम यांच्या आईला उद्देशून लिहिलेले आहे आणि त्यात त्यांच्या बलिदानाचा उल्लेख आहे. त्यांच्या बलिदानाने भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, चंद्रशेखर आझाद आणि सुभाषचंद्र बोस यांच्यासारख्या पुढील पिढीतील क्रांतिकारकांना प्रेरणा दिली. त्यांना खुदीराम बोस यांच्यासारख्या हुतात्म्यांनी दाखवलेला मार्ग योग्य वाटू लागला.

खुदीराम बोस यांचे बलिदान हे केवळ एका घटनेपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते भारतीय राष्ट्रवादाच्या वाढीसाठी आणि स्वातंत्र्याच्या इच्छेच्या प्रज्वलनासाठी एक महत्त्वाचे उत्प्रेरक ठरले. त्यांच्या हौतात्म्याने ब्रिटिश सरकारविरुद्धच्या संघर्षाला अधिक तीव्र केले. त्यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ आजही अनेक ठिकाणी स्मारके, शाळा आणि रस्ते त्यांच्या नावाने ओळखले जातात. आजही त्यांचे नाव उच्चारले की, प्रत्येक भारतीयाच्या मनात अभिमानाची भावना जागृत होते. त्यांनी दाखवून दिले की, वय महत्त्वाचे नाही, तर देशासाठी काहीतरी करण्याची इच्छा आणि त्यासाठी सर्वोच्च त्याग करण्याची तयारी महत्त्वाची असते.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• खुदीराम बोस यांना फाशी दिल्यानंतर त्यांच्या वकिलांनी त्यांच्यासाठी माफीची मागणी केली होती, पण खुदीराम यांनी ती नाकारली. त्यांना आपल्या कृतीचा कोणताही पश्चाताप नव्हता.
• फाशीच्या दिवशीही ते अत्यंत शांत होते. कारागृहातील अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, ते हसत हसत फासावर चढले आणि शेवटच्या क्षणापर्यंत त्यांच्या चेहऱ्यावर देशासाठी काहीतरी केल्याचा अभिमान होता.
• त्यांच्या फाशीनंतर बंगालमध्ये अनेक तरुणांनी 'खुदीराम' नावाचे धोतर (किनारीला खुदीराम असे लिहिलेले) घालण्यास सुरुवात केली, जे त्यांच्या बलिदानाचे प्रतीक बनले आणि देशभक्तीचे एक चिन्ह म्हणून पाहिले गेले.
• मुझफ्फरपूर कारागृहात ज्या ठिकाणी त्यांना फाशी देण्यात आली, त्या जागेला आता 'शहीद खुदीराम बोस स्मारक' म्हणून ओळखले जाते आणि तेथे त्यांचे स्मारक उभारण्यात आले आहे.
• त्यांच्यावर अनेक लोकगीते आणि कविता रचल्या गेल्या आहेत, ज्या आजही बंगाल आणि इतर राज्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत आणि त्यांच्या शौर्याचे आणि त्यागाचे वर्णन करतात.

सारांश

खुदीराम बोस यांचे जीवन आणि बलिदान हे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या इतिहासातील एक तेजस्वी अध्याय आहे. वयाच्या अवघ्या 18 व्या वर्षी त्यांनी देशासाठी आपले प्राण अर्पण करून, केवळ एक व्यक्ती म्हणून नव्हे, तर एका विचारधारेचे प्रतीक म्हणून स्वतःला स्थापित केले. त्यांच्या अदम्य धैर्याने, निस्वार्थ त्यागाने आणि देशावरील अपार प्रेमाने कोट्यवधी भारतीयांना, विशेषतः तरुणांना, स्वातंत्र्याच्या लढ्यात सामील होण्यासाठी प्रेरित केले.

आज 11 ऑगस्ट रोजी आपण खुदीराम बोस यांच्या बलिदानाचे स्मरण करतो, तेव्हा आपल्याला हे लक्षात येते की, स्वातंत्र्य हे सहजासहजी मिळालेले नाही. त्यासाठी अनेक शूरवीरांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली आहे. खुदीराम बोस यांच्यासारख्या क्रांतिकारकांच्या त्यागामुळेच आज आपण स्वतंत्र भारताचे नागरिक म्हणून सन्मानाने जगत आहोत. त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ इतिहासाची उजळणी करणे नव्हे, तर त्यांच्या आदर्शांना आपल्या जीवनात उतरवण्याचा प्रयत्न करणे. त्यांच्या स्वप्नातील एक मजबूत, समृद्ध आणि न्यायपूर्ण भारत घडवण्यासाठी आपण सर्वजण कटिबद्ध राहूया. खुदीराम बोस अमर रहे! वंदे मातरम!