IACS: भारताच्या वैज्ञानिक क्रांतीची पहिली पायरी | परिपाठ

भारताच्या वैज्ञानिक स्वातंत्र्याचा पाया: इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ सायन्स (IACS)

आजचा दिवस, २४ जुलै, भारतीय इतिहासात अनेक महत्त्वाच्या घटनांनी कोरलेला आहे. एका बाजूला देवशयनी एकादशीचा पवित्र आरंभ, तर दुसऱ्या बाजूला काही महान व्यक्तींच्या निधनाची दु:खद आठवण आणि भारताच्या औद्योगिक धोरणांसारख्या महत्त्वाच्या घोषणा. याच दिवशी, १८७७ साली, एका दूरदृष्टीच्या व्यक्तीने भारताच्या वैज्ञानिक भवितव्याची एक नवी पहाट उगवली. ती व्यक्ती म्हणजे डॉ. महेंद्रलाल सरकार, आणि त्यांनी स्थापन केलेली संस्था म्हणजे इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ सायन्स (IACS).

IACS ही केवळ एक वैज्ञानिक संस्था नव्हती, तर ती पारतंत्र्याच्या काळात भारतीय वैज्ञानिकांना आत्मनिर्भरतेने संशोधन करण्याची संधी देणारी एक आशा होती. ब्रिटिशांच्या राजवटीत, भारतीयांना उच्च वैज्ञानिक संशोधनासाठी फारसे प्रोत्साहन मिळत नव्हते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत, डॉ. सरकार यांनी स्वतःच्या बळावर, केवळ भारतीय लोकांच्या देणग्यांवर, एक जागतिक दर्जाची संशोधन संस्था उभी केली. ही संस्था भारताच्या वैज्ञानिक क्रांतीची पहिली पायरी ठरली आणि आजही ती वैज्ञानिक संशोधनाच्या क्षेत्रात अग्रस्थानी आहे.

डॉ. महेंद्रलाल सरकार: एक दूरदृष्टीचे शिल्पकार

डॉ. महेंद्रलाल सरकार यांचा जन्म १८३३ मध्ये कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथे झाला. ते एक प्रख्यात डॉक्टर होते आणि कलकत्त्यातील मेडिकल कॉलेजमध्ये त्यांनी शिक्षण घेतले होते. ब्रिटिश राजवटीत, भारतीय लोकांना उच्च शिक्षण घेण्याची संधी मिळत असली तरी, वैज्ञानिक संशोधनासाठी आवश्यक असलेले वातावरण आणि संसाधने उपलब्ध नव्हती. युरोपातील वैज्ञानिक संस्था आणि त्यांची स्वायत्तता पाहून डॉ. सरकार यांना भारतातही अशीच एक संस्था असावी असे वाटले, जी केवळ भारतीयांसाठी असेल आणि जिथे ते कोणत्याही शासकीय हस्तक्षेपाशिवाय संशोधन करू शकतील.

“We want an Institution which will combine the character, the objects and the functions of the Royal Institution of London and of the British Association for the Advancement of Science.” – डॉ. महेंद्रलाल सरकार

त्यांचे स्वप्न मोठे होते – भारतीयांना विज्ञान शिकण्याची, संशोधन करण्याची आणि विज्ञानाच्या प्रगतीत योगदान देण्याची संधी मिळावी. त्यांनी यासाठी अनेक वर्षे अथक प्रयत्न केले. ब्रिटिश सरकारकडून मदतीची अपेक्षा न ठेवता, त्यांनी सामान्य जनतेकडून निधी गोळा करण्याचे ठरवले. हे काम सोपे नव्हते. १८७० च्या दशकात, भारतात वैज्ञानिक संशोधनाचे महत्त्व फारसे लोकांना माहीत नव्हते. तरीही, डॉ. सरकार यांनी हार मानली नाही. त्यांनी कलकत्त्यातील प्रतिष्ठित व्यक्ती, व्यापारी आणि सामान्य नागरिकांना विज्ञानाचे महत्त्व पटवून दिले आणि त्यांच्याकडून देणग्या मिळवल्या.

IACS ची स्थापना आणि सुरुवातीची आव्हाने

डॉ. महेंद्रलाल सरकार यांच्या अथक प्रयत्नांना यश आले आणि २४ जुलै १८७७ रोजी कलकत्ता येथे इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ सायन्स (IACS) ची स्थापना झाली. सुरुवातीला, ही संस्था कलकत्त्यातील बोबाझार स्ट्रीटवरील एका भाड्याच्या इमारतीत सुरू झाली. संस्थेचा मुख्य उद्देश हा होता की, सामान्य लोकांना विज्ञानाचे ज्ञान उपलब्ध करून देणे, वैज्ञानिक व्याख्याने आयोजित करणे आणि मूलभूत वैज्ञानिक संशोधन करणे.

सुरुवातीच्या काळात, IACS ला अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागला. निधीची कमतरता, आधुनिक उपकरणांचा अभाव आणि कुशल संशोधकांची उपलब्धता हे प्रमुख प्रश्न होते. तरीही, डॉ. सरकार आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी मोठ्या उत्साहाने काम केले. त्यांनी विविध वैज्ञानिक विषयांवर व्याख्याने आयोजित केली, ज्यामुळे अनेक तरुण विद्यार्थ्यांना विज्ञानाकडे आकर्षित केले. विशेषतः, भौतिकशास्त्र (Physics) आणि रसायनशास्त्र (Chemistry) हे विषय सुरुवातीपासूनच IACS च्या संशोधनाचे केंद्रबिंदू होते.

IACS ची स्थापना ही केवळ एक संस्था उभारणी नव्हती, तर ती एक वैचारिक क्रांती होती. ती भारतीयांना हे दाखवून देत होती की, आपण स्वतःच्या बळावर जागतिक दर्जाचे वैज्ञानिक कार्य करू शकतो. ही संस्था भविष्यात अनेक महान वैज्ञानिकांना घडवणारी एक कर्मभूमी बनणार होती.

नोबेल पारितोषिकापर्यंतचा प्रवास: सर सी. व्ही. रमण आणि रमण इफेक्ट

IACS च्या इतिहासातील सर्वात गौरवशाली अध्याय सर सी. व्ही. रमण यांच्याशी संबंधित आहे. चंद्रशेखर व्यंकट रमण हे १९०७ मध्ये IACS मध्ये रुजू झाले. त्यावेळी ते इंडियन फायनान्स डिपार्टमेंटमध्ये अधिकारी म्हणून कार्यरत होते. परंतु विज्ञानाची त्यांची आवड इतकी तीव्र होती की, ते दररोज कामावरून परतल्यावर IACS च्या प्रयोगशाळेत तासोनतास संशोधन करत असत. IACS ने त्यांना संशोधनासाठी आवश्यक असलेले स्वातंत्र्य आणि उपकरणे उपलब्ध करून दिली.

येथेच त्यांनी प्रकाशाच्या विखुरण्यावर (Scattering of light) महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. १९२८ मध्ये, त्यांनी 'रमण इफेक्ट' (Raman Effect) चा शोध लावला. हा शोध म्हणजे, जेव्हा प्रकाश एखाद्या पारदर्शक पदार्थातून जातो, तेव्हा त्याच्या तरंगलांबीमध्ये बदल होतो. हा बदल पदार्थाच्या रेणवीय संरचनेबद्दल माहिती देतो. हा शोध भौतिकशास्त्रातील एक क्रांतीकारी शोध होता आणि त्यामुळे पदार्थांच्या संरचनेचा अभ्यास करणे खूप सोपे झाले.

• शोध: रमण इफेक्ट (Raman Effect)
• वर्ष: १९२८
• संशोधन स्थळ: इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ सायन्स (IACS), कलकत्ता
• नोबेल पारितोषिक: १९३० मध्ये भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले.

सर सी. व्ही. रमण यांना त्यांच्या या अतुलनीय कार्यासाठी १९३० मध्ये भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले. हे केवळ रमण यांच्यासाठीच नव्हे, तर IACS साठी आणि संपूर्ण भारतासाठी एक ऐतिहासिक क्षण होता. एखाद्या भारतीय संस्थेतून झालेले संशोधन जागतिक स्तरावर इतके महत्त्वाचे ठरू शकते, हे यामुळे सिद्ध झाले. रमण इफेक्टचा उपयोग आजही रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र आणि औषधनिर्माणशास्त्र यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये होतो. उदा. औषधांची शुद्धता तपासणे, पदार्थांच्या रेणवीय संरचनेचा अभ्यास करणे, खनिजे ओळखणे इत्यादी.

IACS चा वारसा आणि वैज्ञानिक क्षेत्रातील योगदान

सर सी. व्ही. रमण यांच्या नोबेल पारितोषिकानंतर IACS ची कीर्ती जगभर पसरली. या संस्थेने अनेक प्रतिभावान वैज्ञानिकांना घडवले आणि त्यांना संशोधनासाठी एक आदर्श व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. रमण यांच्याव्यतिरिक्त, अनेक इतर वैज्ञानिकांनी IACS मध्ये महत्त्वपूर्ण संशोधन केले, ज्यांनी भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीला हातभार लावला.

कालांतराने, IACS ने आपले कार्यक्षेत्र विस्तारले. सुरुवातीला भौतिकशास्त्र आणि रसायनशास्त्र हे मुख्य विषय असले तरी, आता येथे सामग्री विज्ञान (Materials Science), सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र (Theoretical Physics), ऊर्जा विज्ञान (Energy Science), जैविक रसायनशास्त्र (Biological Chemistry) आणि खगोल भौतिकशास्त्र (Astrophysics) यांसारख्या अनेक आधुनिक क्षेत्रांमध्ये संशोधन केले जाते. IACS आज भारतातील एक अग्रगण्य संशोधन संस्था म्हणून ओळखली जाते.

IACS ने केवळ संशोधनच केले नाही, तर वैज्ञानिक शिक्षणातही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. या संस्थेने अनेक विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी आणि संशोधनासाठी मार्गदर्शन केले. येथील संशोधकांनी लिहिलेली पुस्तके आणि शोधनिबंध जगभरातील वैज्ञानिक समुदायात अत्यंत आदराने पाहिले जातात. IACS ने अनेक आंतरराष्ट्रीय परिषदा आणि कार्यशाळांचे आयोजन करून जागतिक वैज्ञानिक समुदायाशी भारताचे संबंध मजबूत केले.

आत्मनिर्भर विज्ञानाचा आदर्श आणि चिरस्थायी वारसा

डॉ. महेंद्रलाल सरकार यांनी IACS ची स्थापना करून केवळ एक प्रयोगशाळा नव्हे, तर 'आत्मनिर्भर विज्ञाना'ची संकल्पना भारतात रुजवली. त्यांनी दाखवून दिले की, परदेशी मदतीवर अवलंबून न राहताही, केवळ स्थानिक संसाधने आणि लोकांच्या सहभागातून जागतिक दर्जाचे वैज्ञानिक कार्य उभारता येते. ही संकल्पना आजही तितकीच प्रासंगिक आहे, जेव्हा भारत 'आत्मनिर्भर भारत' घडवण्याचे स्वप्न पाहत आहे.

IACS चा वारसा केवळ तिच्या वैज्ञानिक शोधांमध्येच नाही, तर तिने निर्माण केलेल्या वैज्ञानिक संस्कृतीतही आहे. या संस्थेने अनेक पिढ्यांना विज्ञानाचे महत्त्व समजावून सांगितले, त्यांना कुतूहल आणि चौकशीची वृत्ती दिली. IACS ने भारतीय वैज्ञानिकांना आत्मविश्वासाने आणि निर्भयपणे संशोधन करण्याची प्रेरणा दिली. ही संस्था आजही तरुण वैज्ञानिकांना आकर्षित करत आहे आणि भविष्यातील वैज्ञानिक प्रगतीसाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहे.

आज, २४ जुलै रोजी, आपण IACS च्या स्थापनेचा दिवस साजरा करताना, डॉ. महेंद्रलाल सरकार यांच्या दूरदृष्टीला आणि सर सी. व्ही. रमण यांच्यासारख्या महान वैज्ञानिकांच्या योगदानाला आदराने वंदन करूया. IACS ही केवळ एक ऐतिहासिक संस्था नाही, तर ती भारताच्या वैज्ञानिक सामर्थ्याचे आणि स्वातंत्र्याच्या भावनेचे एक जिवंत प्रतीक आहे.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• डॉ. महेंद्रलाल सरकार हे होमिओपॅथीचे देखील समर्थक होते आणि त्यांनी होमिओपॅथीला भारतात लोकप्रिय करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
• IACS च्या स्थापनेसाठी लागलेला निधी हा पूर्णपणे भारतीय जनतेच्या देणग्यांवरून गोळा करण्यात आला होता, ज्यात अगदी सामान्य माणसापासून ते महाराजांपर्यंत अनेकांचा सहभाग होता.
• सर सी. व्ही. रमण यांनी IACS मध्ये काम करताना, त्यांच्या सरकारी नोकरीच्या वेळापत्रकानुसार प्रयोगशाळेत येऊन काम केले. ते सकाळी १० ते ५ या वेळेत कार्यालयात असत आणि त्यानंतर सायंकाळी IACS मध्ये संशोधन करत असत.
• रमण इफेक्टच्या शोधानंतर, रमण यांना नोबेल पारितोषिक मिळण्यास फक्त २ वर्षांचा कालावधी लागला, जे विज्ञानाच्या इतिहासात एक जलद मान्यता मानली जाते.
• IACS च्या इमारतीचे डिझाइन प्रख्यात ब्रिटिश वास्तुविशारद फ्रेडरिक डब्ल्यू. स्टीव्हन्स यांनी केले होते, ज्यांनी कलकत्त्यातील अनेक महत्त्वाच्या इमारती डिझाइन केल्या होत्या.

सारांश

२४ जुलै १८७७ रोजी डॉ. महेंद्रलाल सरकार यांनी स्थापन केलेली इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ सायन्स (IACS) ही भारताच्या वैज्ञानिक इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. ही संस्था केवळ एका प्रयोगशाळेपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती भारतीय वैज्ञानिकांना स्वायत्तपणे संशोधन करण्याची संधी देणारी एक दूरदृष्टी होती. सर सी. व्ही. रमण यांनी याच संस्थेत रमण इफेक्टचा शोध लावला, ज्यासाठी त्यांना नोबेल पारितोषिक मिळाले. IACS ने आत्मनिर्भर विज्ञानाचा आदर्श घालून दिला आणि आजही ती मूलभूत वैज्ञानिक संशोधनाचे एक प्रमुख केंद्र म्हणून कार्यरत आहे, ज्यामुळे भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीला सातत्याने गती मिळत आहे.